RECENSIE: The Changeling, Sam Wanamaker Playhouse ✭✭✭✭

Hattie Morahan in The Changeling. Foto: Marc Brenner The Changeling

Sam Wanamaker Playhouse

27 januari 2015

4 sterren

Van alle toneelstukken waaraan Thomas Middleton heeft meegewerkt, is The Changeling, geschreven in samenwerking met William Rowley, de bekendste. Het stuk wordt dan ook regelmatig opgevoerd; de afgelopen tien jaar waren er alleen al vier grote producties te zien. Volgens het programmaboekje van de herneming door Dominic Dromgoole, momenteel te zien in het Sam Wanamaker Playhouse, stond het bij de oorspronkelijke opvoering rond 1622 bekend als een komedie. Dromgoole weet in deze versie werkelijk elke lach uit het script te halen. The Changeling is een vreemd maar opmerkelijk stuk. Academici suggereren dat Middleton en Rowley afzonderlijke verhaallijnen schreven en deze vervolgens samenvoegden tot een finale waarin beide samenkomen. Middleton wordt verantwoordelijk gehouden voor de bloeddorstige vertelling vol lust, brute moord en wraak rondom de mooie Beatrice-Joanna; Rowley tekende vermoedelijk voor het wat lichtere verhaal van de beeldschone maar slecht behandelde Isabella, wier echtgenoot en aanbidders hun listige spelletjes spelen in het gekkenhuis dat wordt gerund door Isabella's man, Alibius.

In de kern draaien beide verhaallijnen om hetzelfde thema: de mishandeling van de vrouw. Beatrice-Joanna wordt door haar vader gedwongen te trouwen met Alonzo, terwijl ze hopeloos verliefd is op Alsemero; Isabella wordt door haar man gewantrouwd en opgesloten in het gekkenhuis waarover hij de scepter zwaait, enkel om haar trouw te garanderen. Beide vrouwen reageren totaal verschillend op hun lot, maar hun daden leiden in beide gevallen tot verandering bij anderen. Een verandering in houding, perceptie, begrip – maar onmiskenbaar verandering. Dit alles komt prachtig samen in de slotscène wanneer diverse personages de transformaties die ze hebben ondergaan opbiechten, maar het is ook een centraal motief gedurende het hele stuk.

De toon van de vertelling wisselt voortdurend: gruwelijke scènes zoals de moord op Alonzo worden afgewisseld met lichtere, humoristische momenten wanneer de smoorverliefde Antonio zijn best doet om de knecht van het gekkenhuis, Lollio, ervan te overtuigen dat hij krankzinnig is, in een poging Isabella te verleiden.

Beatrice-Joanna, die door pure blikseminslag wordt getroffen wanneer ze Alsemero in een kerk ontmoet, verandert zozeer door haar gevoelens dat ze haar leven en vrijheid toevertrouwt aan een man die ze verafschuwt, Deflores. Dit doet ze om de moord op Alonzo veilig te stellen, zodat ze vrij kan zijn met Alsemero. De onwankelbare toewijding van Deflores, ondanks haar openlijke haat jegens hem, en de band die zij smeden over het vergoten bloed van Alonzo, verandert Beatrice-Joanna fundamenteel. Ze zweert samen met haar dienstmeisje om Alsemero te bedriegen tijdens hun huwelijksnacht; ze heeft haar maagdelijkheid aan Deflores gegeven als aanbetaling voor Alonzo’s gruwelijke lot en moet dit voor haar nieuwe echtgenoot verbergen. Wat liefde en plicht voor Beatrice-Joanna betekenen, verandert volledig naarmate de gebeurtenissen zich ontvouwen.

Het is een rijke smeltkroes van zorgvuldig geschetste personages in een bittere en woeste dans van wanhoop. Met uitzondering van Isabella is vrijwel elk personage bereid tot het uiterste te gaan, ongeacht de kosten, om te krijgen wat ze begeren – of dat nu macht, seks, wraak of controle is. Hoewel het stuk op sommige punten erg grappig is, is het gitzwart en gedreven door wanhoop en bedrog.

Dromgoole's enscenering is gedetailleerd en helder, waarbij moeiteloos wordt geschakeld tussen de sombere en macabere wereld van Beatrice-Joanna en de lichtere, zij het eveneens vreemde wereld van Isabella. De humor die hij vindt, zelfs in de scènes van Beatrice-Joanna, is een welkome toevoeging die zowel de sfeer verlicht als de schrijnende dwaasheid van de personages onderstreept.

De openingssequentie is onheilspellend en zet direct de toon. Het merendeel van de cast verschijnt op het toneel, hun gezichten van onderaf verlicht. In de pikdonkere, intieme setting die het Sam Wanamaker zo goed kan creëren, werkt dit effect beangstigend en haast ontheiligend. Er volgt een soort masque met Beatrice-Joanna in het middelpunt, terwijl de rest van de cast, met hun spookachtig verlichte gezichten, om haar heen weeft. Dan begint het stuk, met de voorkennis dat er duistere daden op komst zijn. Een geïnspireerd begin.

Hattie Morahan is een genot om naar te kijken als Beatrice-Joanna. Haar taalbeheersing is voortreffelijk en ze benut het volledige bereik van haar rijke, karakteristieke stem terwijl ze de ondergang van haar personage in horror en wanhoop vertolkt. Ze vangt perfect de liefde voor Alsemero die haar uiteindelijk tot haar daden drijft, en portretteert op subtiele wijze de geleidelijke verschuiving in haar gevoelens voor Deflores: van openlijke haat naar een wanhopig bondgenootschap en uiteindelijk gezamenlijke zelfmoord. Ze is werkelijk meeslepend.

Morahan benut de zeldzame lichtere momenten van haar personage optimaal; haar scène met de drankjes en de daaropvolgende scène waarin ze de symptomen van maagdelijkheid veinst, zijn prachtig gespeeld. In alle opzichten een sublieme prestatie.

Ze wordt bijgestaan door een door de bank genomen uitstekende cast.

Als de doortrapte Deflores geeft Trystan Gravelle het personage een zekere laconieke houding die de onderliggende slechtheid accentueert. Zijn scènes met Morahan zijn volkomen overtuigend en hij beheerst de kunst van zowel het moorden als het sterven (badend in het bloed) tot in de puntjes. Tom Stuarts vertolking van de lieve, naïeve Alonzo is in elk opzicht precies goed: zijn zachte aard wordt zorgvuldig overgebracht. Daardoor is zijn moord des te moeilijker om aan te zien.

Joe Jameson is uitstekend als Tomazo, de broer van Alonzo, die vastberaden is de moord op zijn broer te wreken. Hij is een kleine supernova van samengebalde energie en kracht. De Alsemero van Simon Harrison, die oprecht van Beatrice-Joanna houdt en bereid is Alonzo te vermoorden om haar te winnen, is scherp neergezet: een fatsoenlijk mens die tot waanzin wordt gedreven en vervolgens een gruwelijke waarheid ontdekt. Harrison geeft die ontwikkeling zeer overtuigend vorm.

Sarah MacRae is een stralende actrice en haar vertolking van Isabella is opnieuw een bewijs van haar talent. Haar Isabella is vurig, vastberaden, mooi en gevat – ze haalt alle mogelijke humor uit haar situatie. Haar samenspel met de zeer grappige Brian Ferguson (Antonio) en de dwaze Adam Lawrence (Franciscus) is een genot om naar te kijken.

Als Lollio, de drolly opportunist die de scepter zwaait over de bewoners van het gekkenhuis, is Pearce Quigley magistraal. Hij is eindeloos grappig en brengt die perfecte mix van geslepen schavuit, seksueel roofdier, idioot en chanteur, wat resulteert in een personage vol kleur en diepgang. Quigley is werkelijk subliem.

Er is een terugkerende grap tussen Quigley en een van de bewoners van het gesticht die luidkeels doet lachen en bij elke herhaling alleen maar leuker wordt. Geïnspireerde clownerie.

Claire van Kampen schreef een sfeervolle, originele score die gedurende het hele stuk voor een ongemakkelijk gevoel zorgt. Het is soms lastig om toneelmuziek in te zetten om dramatische ontwikkelingen te versterken, maar hier werkt het uitstekend.

Het ontwerp van Jonathan Fensom is eenvoudig en trefzeker, zoals elk ontwerp in deze ruimte moet zijn. Ik was met name gecharmeerd van de religieuze iconografie die hij gebruikte als achtergrond voor de gruwelijke daden, die veelal draaien om het sacrament van het huwelijk.

Dit is een uitstekende productie van een lastig en uitdagend stuk. Tot nu toe is het Sam Wanamaker Theatre een onverdeeld succes, met de ene na de andere krachtige en energieke productie. The Changeling is het nieuwste bewijs dat de combinatie van de ruimte, de regie en een eersteklas cast indrukwekkende resultaten oplevert.

The Changeling is te zien tot 1 maart 2015. Kijk voor meer informatie op de website van Shakespeare's Globe.