ĐÁNH GIÁ: Orson's Shadow, Southwark Playhouse ✭✭✭✭✭

John Hodgkinson trong vai Orson Welles và Adrian Lukis trong vai Laurence Olivier, cùng Ciaran O’Brien trong vai Sean. Ảnh: Elliott Franks Orson's Shadow

Nhà hát Southwark Playhouse

06/07/15

5 Sao

Liệu còn điều gì chưa được kể về gia đình nhà Olivier – Larry, Vivien và Joan? Hay về Orson Welles? Đó là những câu hỏi hiện ra trong đầu tôi khi bước vào Southwark Playhouse trong đêm công chiếu vở kịch của Austin Pendleton. Vở kịch tái hiện một chương có thật trong lịch sử sân khấu khi Welles, Olivier và Joan Plowright cùng hợp tác trong vở Rhinoceros của Ionesco tại Royal Court năm 1960 do Welles đạo diễn. Giữa vô số những đánh giá chuyên môn, những cuốn tiểu sử từ xuất sắc đến tai tiếng, rồi thư từ, hồi ký và những lời đồn thổi, liệu chúng ta đã có một bức tranh toàn cảnh về bi kịch hôn nhân giữa Leigh và Olivier, cũng như sự nghiệp tụt dốc đầy sóng gió của Welles sau khởi đầu hoàng kim với Citizen Kane?

Thực tế, Pendleton đã thành công trong việc đưa chúng ta vượt qua những lớp vỏ tiểu sử để đặt ra những câu hỏi sâu sắc và trăn trở hơn. Làm thế nào mà ngay cả những tài năng kiệt xuất nhất cũng lạc lối ở tuổi trung niên, và đâu là ranh giới của trách nhiệm trong những mối quan hệ bị ảnh hưởng bởi bệnh tâm lý nghiêm trọng? Ông cũng đưa ra những góc nhìn quan trọng về vai trò của phê bình sân khấu, giá trị giữa sự nghiệp sân khấu và điện ảnh, cách những biến cố đời tư len lỏi vào sáng tạo nghệ thuật, và cách diễn viên dung hòa giữa kỹ thuật bài bản với bản năng tâm lý trong diễn xuất. Nếu phần tóm lược này khiến bạn nghĩ đây chỉ là một vở kịch dành cho giới chuyên môn, thì cần phải nói rằng nó được cân bằng bởi những lời thoại sắc sảo mà đầy tình cảm, cùng những tình huống hài hước mang lại sự chuyển động linh hoạt cho sân khấu. Từng gặp Vivien Leigh và làm việc với Welles, Pendleton viết với một sự thấu cảm từ trải nghiệm cá nhân, nhưng tuyệt nhiên không sa đà vào việc thần thánh hóa hay bênh vực mù quáng.

Nét chấm phá trong nghệ thuật biên kịch của Pendleton là đưa Kenneth Tynan vào câu chuyện. Tynan hiện lên với tư cách là người thuyết phục Olivier và Welles hợp tác. Dù chi tiết này không hoàn toàn chính xác về mặt lịch sử, nhưng nó lại rất hợp lý trên kịch bản vì Tynan thực sự là bạn của cả hai, luôn muốn vực lại sự nghiệp điện ảnh của Welles và trở thành một phần trong đội ngũ của Olivier khi Nhà hát Quốc gia (National Theatre) thành lập. Ông vừa là chất xúc tác, vừa là người dẫn chuyện xuyên suốt. Vở kịch gồm hai hồi. Trong cảnh đầu, Tynan và Welles trò chuyện tại hậu trường ở Dublin để thiết lập khung cảnh; hồi hai chuyển đến hậu trường Royal Court, nơi Olivier vừa gặt hái thành công với The Entertainer và đang trong giai đoạn phức tạp để rời bỏ Leigh để đến với Plowright. Đây có lẽ là đoạn viết ấn tượng nhất, tạo đất diễn lớn cho các diễn viên khi Olivier và Tynan đối đầu, Plowright nỗ lực khẳng định bản sắc riêng, còn những căng thẳng, lòng trung thành và sự thao túng tự hủy hoại trong cuộc hôn nhân của nhà Olivier được phơi bày trần trụi qua một cuộc điện thoại được dàn dựng tinh tế. Hồi hai đưa ta đến phim trường Rhinoceros, tập trung vào những mâu thuẫn sáng tạo giữa Welles và Olivier khi người sau chật vật thích nghi kỹ thuật của mình với kịch phi lý. Cao trào xảy ra khi Leigh bất ngờ xuất hiện tại phim trường, khiến mỗi nhân vật cuối cùng phải trút bỏ lớp mặt nạ để đối diện với bản chất thật của mình.

Có tất cả sáu nhân vật và mỗi diễn viên đều mang đến một màn trình diễn tinh tế, giàu cảm xúc và chi tiết. Không có vai diễn nào mờ nhạt và đội ngũ tuyển vai xứng đáng nhận được lời khen ngợi vì đã tạo ra một dàn diễn viên bổ trợ cho nhau hoàn hảo. Trong các vai phụ, Ciaran O'Brien đóng vai người quản lý sân khấu trẻ Sean, và Louise Ford vào vai Joan Plowright. Cả hai vai này đều được Pendleton phác họa nhẹ nhàng, không nhằm mục đích giả dạng nguyên mẫu một cách cứng nhắc. O'Brien lột tả tốt sự ngưỡng mộ vụng về của một người trẻ tham vọng, còn Ford tận dụng tối đa cơ hội để cho thấy nhân vật của mình không phải là một cái bóng, mà là một nữ diễn viên có trí tuệ sắc sảo. Cô cân bằng tốt giữa tình yêu và sự bực dọc dành cho Olivier, đồng thời sát cánh cùng Welles để ủng hộ chủ nghĩa hiện đại trong sân khấu.

Edward Bennett vào vai Tynan một cách đầy thuyết phục. Anh nắm bắt được các đặc điểm cơ thể của vị phê bình gia – từ tật nói lắp, những cơn ho báo hiệu bệnh khí thũng, cho đến sự tôn kính thái quá trước những thần tượng của mình. Nhưng anh cũng thể hiện được trí thông minh, sự sắc sảo, tính đố kỵ và khát vọng thầm kín được giới chuyên gia công nhận. Bennett đã xử lý khéo léo những khoảnh khắc mà biên kịch phá vỡ rào cản hiện thực để nhân vật giao tiếp trực tiếp với khán giả – điều đôi khi hơi vụng về trong kịch bản nhưng đã được nam diễn viên điều tiết nhịp nhàng.

Vào vai Vivien Leigh, Gina Bellman có hai phân cảnh then chốt để thể hiện sự 'đa sắc thái' của nhân vật. Một lần nữa, có sự tương đồng tuyệt vời về ngoại hình, từ sự kiêu sa, quyến rũ cho đến vẻ mong manh, sụp đổ. Chúng ta cảm nhận được tại sao Leigh lại là một biểu tượng đầy mê hoặc cả trên màn ảnh lẫn ngoài đời, đồng thời thấy thoáng qua những nỗi sợ hãi riêng tư của bà. Bellman đặc biệt hiệu quả khi thể hiện những khía cạnh ít được biết đến của nhân vật: trí tuệ, sự hào hiệp với người khác và sự tự nhận thức u sầu về chứng hưng cảm đang chớm nở. Khi cơn hưng cảm ập đến, nó được diễn tả một cách điên rồ và mất kiểm soát một cách chân thực.

Thử thách lớn nhất ở đây là cách thể hiện Welles và Olivier. Cả John Hodgkinson (Welles) và Adrian Lukis (Olivier) đều có những màn mô phỏng hình thể và giọng nói ấn tượng, nhưng sức mạnh thực sự nằm ở sự chỉ đạo uyển chuyển của Alice Hamilton khi đưa họ tiến sâu vào 'góc tối tâm hồn'. Chúng ta thấy được đằng sau vẻ ngoài cường điệu mà Welles phô diễn là sự tuyệt vọng tìm mọi cách để theo đuổi các dự án của riêng mình; một người vừa là nạn nhân của hệ thống, vừa là kẻ thù lớn nhất của chính mình. Tương tự, Lukis đưa khán giả vượt qua vẻ ngoài bóng bẩy, chuẩn mực của Olivier để thấy một 'người khổng lồ trong xiềng xích tự tạo'. Ông bị mắc kẹt trong chính huyền thoại của mình đến mức khó lòng đón nhận những thay đổi trong nghề nghiệp. Mong muốn kiểm soát bản thân và thế giới của ông là phản ứng sợ hãi trước sự bất ổn của Leigh cũng như trước những áp lực bên ngoài; và sự thay đổi chỉ đến khi ông cho phép 'bản năng nhạy bén' của một diễn viên bùng phát trở lại.

Vở kịch được dàn dựng trên sân khấu tròn với sự tương phản thú vị giữa tính ước lệ của sân khấu và sự gần gũi trực diện. Các bối cảnh được thiết kế tối giản, tập trung vào những màn đối thoại sắc bén – cốt lõi của toàn bộ tác phẩm. Sau nhiều lần dàn dựng tại Mỹ, đây là buổi công chiếu đầu tiên tại châu Âu, và với chất lượng kịch bản cũng như diễn xuất này, nó xứng đáng có một đợt diễn dài hơi và thành công.

Orson's Shadow được diễn tại Southwark Playhouse đến hết ngày 25 tháng 7 năm 2015