RECENSIE: Encounter, Above The Stag ✭✭✭✭✭

V.l.n.r.: Penelope Day,  Alexander Huetson, Adam Lilley.  Fotocredit: Scott Rylander Encounter

Above The Stag, Vauxhall

25/10/15

5 Sterren

Koop Tickets Above the Stag, onder het spoor van Vauxhall, staat bekend om zijn zorgvuldig samengestelde homo-gethematiseerde repertoire. Maar net zo belangrijk voor de groeiende reputatie en het succes is het feit dat Peter Bull en zijn team alle voorstellingen in eigen beheer produceren. Dit garandeert een constante kwaliteit, waarbij de focus ligt op een mix van opvallend nieuw schrijfwerk, strategische hernemingen van onterecht vergeten stukken, en luchtige musicals of de typische Britse 'panto'. Ruimtegebrek, budgettaire beperkingen en krappe repetitietijden worden steevast omgebogen naar creatieve kansen. Het resultaat is een voortdurend boeiende, prikkelende en geestige, maar tegelijkertijd intieme theaterervaring. Al deze kwaliteiten zijn volop aanwezig in de prachtige nieuwe productie Encounter. Deze haalt zijn inspiratie uit de naoorlogse film Brief Encounter van Noel Coward en David Lean, en schittert door een ijzersterk script en uitmuntend acteerwerk. Er wordt vaak beweerd dat de stukken van Coward, Rattigan en Tennessee Williams casestudy's zijn van verplaatste seksualiteit; de toneelschrijver zou zijn eigen homoseksualiteit hebben 'verborgen' in de ervaringen van heteroseksuele koppels om zo ontmoetingen te verkennen die destijds nooit rechtstreeks op het toneel getoond konden worden. Hoewel er wat te zeggen valt voor deze interpretatie (zeker bij Rattigan’s The Deep Blue Sea), is de werkelijkheid meestal een stuk complexer.

Alexander Huetson, Adam Lilley, Christopher Hines Fotocredit: PicsByGaz.com Zeker in dit geval waren Cowards personages volledig uitgewerkt, eerst als voertuig voor hemzelf en Gertrude Lawrence in het korte stuk Still Life, en later in de iconische filmrollen van Celia Johnson en Trevor Howard. Dat betekent echter niet dat het transformeren van de personages naar twee homoseksuele mannen op enige wijze vreemd is aan de esthetiek van het origineel, dat hier getrouw opnieuw tot leven wordt gewekt.

Het drama is namelijk evenzeer een verslag van de onmogelijke druk waaronder gewone mensen stonden aan het einde van de oorlog in 1947, als dat het een simpel verhaal is van een gedwarsboomde liefde. Rantsoenering, gedwongen soberheid, slechte volksgezondheid en enorme verschillen in klasse, rijkdom en onderwijskansen zijn thema's die door het origineel liepen en hier terugkeren in de subtiele bewerking van Phil Willmott. De overwinning leek nauwelijks beter dan de nederlaag. Voeg daar het keurslijf van ongelukkige huwelijken aan toe, waaruit een nieuwe liefde plotseling hoop op een vreugdevolle ontsnapping biedt, en je hebt precies de prikkelende omstandigheden die nodig zijn voor een grensoverschrijdende maar louterende homorelatie in een geloofwaardig historisch kader.

Het is grotendeels dezelfde wereld en problematiek die J.B. Priestley verkent in An Inspector Calls, en de regie (eveneens van Phil Willmott) roept in sommige opzichten de stijl op van de beroemde productie van Stephen Daldry. Hoewel dit niet letterlijk was wat Coward schreef, is het absoluut trouw aan de textuur van het leven zoals dat werd geleefd op menig naoorlogs station, in parken en sacristieën... en nu kan het eindelijk worden verbeeld en vastgelegd.

Willmott benadrukt dat dit een eerbetoon is aan een vervlogen tijdperk door een modern kader rond het hoofdverhaal te plaatsen. We zien een hedendaags homopaar reageren op materiaal uit een dagboek dat plotseling achtergelaten op een kiosk is verschenen. Van daaruit worden we in stoomwolken, met expressieve belichting en een prachtig sfeervol decor in sepiatonen die aan de film doen denken, teruggevoerd naar Vauxhall Station in 1947. Ontwerper David Shields (die in het programmaboekje wordt geïnterviewd) heeft een indrukwekkende staat van dienst in dit theater, waar de uitdaging er altijd in ligt de breedte van het podium optimaal te benutten en tegelijkertijd de illusie van diepte te wekken.

Alexander Huetson en Adam Lilley Fotocredit: PicsByGaz.com

Dit decor is een van zijn beste werken – er is enorm veel in een kleine ruimte gepropt: een kiosk, het smeedwerk en de sierlijke architraven van een Victoriaans station, aankondigingen uit die tijd, een gotische wachtkamer die tevens dienstdoet als sacristie, en de haard van een gezinswoning in Surbiton. Toch blijven de zichtlijnen helder en lijken de acteurs zich er volledig in thuis te voelen. Het publiek ervaart een tastbare nabijheid, maar krijgt ook de illusie van afstand tot de handelingen, en het tijdsbeeld is snaarstrak. Hetzelfde geldt voor de kostuums.

Er zijn vier acteurs, van wie er twee dubbelrollen spelen. Adam Lilley speelt dr. Lawrence Marsh, die één dag per week is gedetacheerd bij een kliniek in Vauxhall. Alexander Huetson is Arthur Hollis, de stationschef, die dr. Marsh voor het eerst ontmoet als patiënt. Penelope Day vertolkt zowel de vrouw van Marsh, Sarah, als de krantenverkoopster Mavis Madden. De cast wordt gecompleteerd door Chris Hines, die zowel een politieagent als de plaatselijke predikant neerzet, en tevens als assistent-regisseur vermeld staat.

Hoewel er enkele melodramatische momenten zijn, net als in het origineel, blijven deze beperkt tot de plotontwikkeling en niet tot het spel, dat opvalt door subtiliteit en beheersing. Wat niet wordt gezegd, of wat via lichaamstaal in plaats van woorden wordt gecommuniceerd, toont overtuigend aan dat 'less' meestal 'more' is, zeker bij de uiterst gereserveerde Britse personages uit deze periode. Vooral de twee mannen staan strak als gespannen veren; zonder die onderhuidse spanning zou het stuk niet werken.

De relatie tussen Marsh en Hollis wordt zeer zorgvuldig opgebouwd. Er wordt verwezen naar de film – een bioscoopmiddag, de terugkerende melancholische muziek (Schubert ditmaal, geen Rachmaninoff), storende onderbrekingen door anderen op cruciale momenten – maar het slaat een geheel eigen, geloofwaardige weg in. Marsh is de meest welbespraakte maar ook de meest geconflicteerde van de twee, gevangen in conventionele klassen- en moraalangsten. Dit gekwelde contrast wordt uitstekend vertolkt door Lilley, laverend tussen angst en luidruchtige zelfoverschatting, onwillig om toe te geven aan de kracht van liefde en seksuele aantrekkingskracht. Uiteindelijk is dit een studie in egocentrisme, en hoe dat onder druk leidt tot onbedoelde wreedheid en het opofferen van zelfverwezenlijking. Maatschappelijk gezien heeft Marsh het meeste te verliezen, maar hij verspeelt daarmee de grootste kans die hij ooit zal krijgen om trouw te zijn aan zichzelf. Lilley toont ons de onderstroom van spijt en verlies achter zijn zelfverzekerde houding.

V.l.n.r.: Christopher Hines, Adam Lilley, Alexander Huetson Fotocredit: Scott Rylander

Arthur Hollis is technisch gezien een lastige rol, omdat hij veel minder verbaal is dan Marsh. Toch doet Huetson het meesterlijk; hij maakt van hem de emotionele barometer van het stuk en schakelt moeiteloos van vrolijk optimisme naar gelaten stoïcisme. Door zowel zijn lichaamstaal als zijn gedetailleerde spel wanneer hij niet aan het woord is, geeft Huetson zijn personage een ontroerende zeggingskracht, tederheid en waardigheid. En wanneer hij wel zijn stem verheft – in een monoloog over de realiteit van vooroordelen en vervolging, en in een krachtige verklaring over de transformerende kracht van de liefde – is het resultaat werkelijk meeslepend.

De rollen van Penelope Day vormen een belangrijk anker voor de structuur en emotie van het stuk. De thuisblijvende echtgenote is, net als in de film, een vrij ondankbare rol, maar het vereist een loepzuivere vertolking van nuchtere, alledaagse goedheid om geloofwaardig te zijn, en dat is lastig. Ze moet een goed mens zijn om de plot aangrijpender te maken – Marsh mag immers geen andere reden hebben om zijn vrouw te verlaten dan de liefde voor een ander. Mavis Madden is een volksere creatie, ergens tussen Mrs Pike uit Dad’s Army en Mrs Malaprop uit The Rivals in. Zij dient om de toon te verlichten, terwijl ze ook een discreet, wetend begrip toont voor de affaire, bijna als een soort koor.

Op vergelijkbare wijze is de karakterisering van de politieagent meer een komisch stereotype dan een hoofdrol, maar de vertolking door Chris Hines toont goed de tegenstellingen tussen zijn privéleven als een rokkenjager en zijn officiële rol als moraalridder. De predikant daarentegen is een veel onbehaaglijker en duisterder creatie: een toonbeeld van de kwaadaardige kracht van homo-zelfhaat en seksuele jaloezie, verbloemd met een gladde, valse empathie.

Verwijzingen naar beroemde films kunnen makkelijk ontaarden in parodie of onbedoelde komedie, maar dankzij de kwaliteit van het script en het zorgvuldig gedoseerde, doorleefde acteerwerk is deze productie een triomf op alle fronten. De voorstelling verdient een succesvolle speelperiode. Encounter graaft diep in de schadelijke gevolgen van klassenverschillen en legt de effecten bloot van gemis – of dat nu seksueel, emotioneel of sociaal is. Het is een ontroerend, niet-belerend drama dat iedereen zal aanspreken die zich gevangen voelt tussen een compromisrijke realiteit en vurige ambities. Er valt bovendien veel te lachen, zowel uitbundig als subtiel.

Het is een van de twee of drie stukken die de meeste indruk op me hebben gemaakt dit jaar. Niet te missen.

Encounter is nog tot 15 november 2015 te zien in het Above The Stag Theatre in Vauxhall