RECENSIE: Every Brilliant Thing, Barrow Street Theatre ✭✭✭✭✭

Jonny Donahoe in Every Brilliant Thing. Foto: Matthew Murphy Every Brilliant Thing

Barrow Street Theatre

17 januari 2015

5 Sterren

Depressie en zelfdoding zijn misschien geen voor de hand liggende thema's voor een levenslustige, interactieve theatervoorstelling, maar het blijkt precies te zijn waar het publiek behoefte aan heeft in het voortreffelijk gespeelde en buitengewoon vreugdevolle Every Brilliant Thing, dat momenteel off-Broadway in het Barrow Street Theatre te zien is.

Bedenker Duncan Macmillan kreeg hulp van Jonny Donahoe en andere medewerkers (via workshops en voorstellingen van de Britse gezelschappen Paines Plough en Pentabus Theatre Companies). Het resultaat voelt als een van die zeldzame creaties waarbij elke avond anders is. Veel hangt af van het publiek, het vermogen om mee te doen en de bereidheid om mee te gaan in de ‘flow’, zelfs naar de donkerste uithoeken van het menselijk bestaan.

Er is slechts één performer: Donahoe. Vóór de voorstelling begint, loopt hij al druk door de zaal om willekeurige toeschouwers te vragen aan de opdrachten mee te werken. Mijn taak was om, zodra hij een specifiek getal (1427) noemde, in een microfoon iets te zeggen over 'de vreugde van geld uitgeven in het buitenland waar de valuta op Monopoly-geld lijkt'. Deze gedachte resoneerde direct bij mij; het is iets wat ik vaak denk, zeker wanneer ik in de Verenigde Staten ben.

Donahoe zorgde ervoor dat ik me op mijn gemak voelde. Ik kon mijn aandeel in deze meeslepende ervaring prima aan. Ik zat comfortabel — de anderen zouden het echte werk wel doen, wat dat dan ook mocht zijn. Terwijl ik om me heen naar de andere toeschouwers keek die briefjes vasthielden en glimlachten, voelde ik instinctief dat zij hetzelfde dachten: we zijn veilig.

Het kernconcept van het stuk is simpel. Donahoe vertelt "zijn" verhaal — het is niet duidelijk of het autobiografisch is, maar dat doet er niet toe. Voor de dramatiek is het zijn verhaal, over hem. En het begint wanneer hij zeven jaar oud is en zijn moeder probeert een einde aan haar leven te maken.

Ik kan me weinig somberder manieren voorstellen om een verder hartelijke theateravond te beginnen.

Maar Donahoe klaart de klus moeiteloos. Zijn kinderlijke enthousiasme en houding in deze vroege scènes zijn een genot om naar te kijken. Hij vertelt ons hoe hij de situatie de baas bleef: door een lijst te maken van alle 'Brilliant Things' die het leven de moeite waard maken — te beginnen met, uiteraard, ijsjes. Terwijl hij nummers roept, lezen toeschouwers de 'Brilliant Thing' voor die hij vooraf voor hen heeft uitgekozen.

Dit is fascinerend om te zien. Sommige mensen zijn dapper, anderen verlegen; de een houdt van de schijnwerpers, de ander niet. Maar ze doen allemaal mee. Zoals hij als zevenjarige moest dealen met de situatie, zo doen zij dat nu ook. Degenen zonder briefje ontspannen en genieten van de reacties van hun buren.

Plotseling pikt Donahoe de man voor me eruit om de rol van de vriendelijke lokale dierenarts te spelen. De spanning stijgt in de zaal. Wat wordt er van mij verwacht? vraagt iedereen zich tegelijkertijd af. 'Gewoon doorgaan en het aanpakken' is het antwoord dat al snel duidelijk wordt.

Donahoe betrekt 'De Man Voor Me' in een korte scène over zijn eerste ervaring met de dood, waarbij de dierenarts de trouwe hond van Donahoe moet laten inslapen. Het is een ontroerende en tegelijk grappige scène. Natuurlijk weet de man niet precies wat hij moet doen, wat zorgt voor wat gelach, maar Donahoe loodst hem er behendig doorheen.

Er volgen scènes waarin toeschouwers de rollen spelen van Donahoe’s vader, zijn universiteitsdocent, het meisje dat hij in de bibliotheek ontmoet en uiteindelijk trouwt en, bovenal, de lerares die hem op school begeleidt. Zij is een absoluut hoogtepunt: een nuchtere vrouw die kinderen vrijuit laat praten door haar laarzen uit te trekken en een sok als handpop te gebruiken om te communiceren.

Dit onderdeel had makkelijk de plank mis kunnen slaan, maar op deze middag trok de vrouw die Donahoe uitkoos haar laars al open nog voordat hij zijn zin had afgemaakt. Ze stortte zich vol overgave op het helpen van de kleine Donahoe bij zijn verwarring over de emotionele toestand van zijn moeder. De 'Sok-Vrouw' was fenomenaal.

Tegen die tijd was er een voelbaar gevoel in de zaal: wat kan ík doen om hier te helpen? En dat is natuurlijk precies de bedoeling. Om aan te tonen dat depressie en zelfmoord overal zijn, iedereen kunnen raken, en dat we allemaal iets kunnen betekenen voor degenen die lijden.

Donahoe’s lijst met 'Brilliant Things' wordt opgeborgen, weer herontdekt en uitgebreid, en opnieuw weggelegd wanneer hij trouwt met zijn Bibliotheekmeisje. Maar dan komt de depressie hem opzoeken en valt alles uiteen. Het Bibliotheekmeisje houdt van hem maar kan niet bij hem blijven, en ze herinnert hem aan de lijst van 'Every Brilliant Thing'.

Hij blijft dingen aan de lijst toevoegen tot deze steeds groter wordt, zonder ook maar één herhaling. Muziek speelt een sleutelrol, en we delen in Donahoe’s eclectische passie voor vinylplaten en hun unieke geluid.

Dan gebeurt er iets werkelijk verschrikkelijks, wat in klinisch en emotieloos detail wordt beschreven. Ik geloof niet dat er op dat moment iemand in de zaal was die het droog hield. Maar deze gebeurtenis spoort Donahoe aan om door te gaan, en zijn lijst met mooie dingen bereikt uiteindelijk de grens van één miljoen.

Eén miljoen fantastische dingen om aan te tonen waarom het leven het waard is om geleefd en voor gevochten te worden.

Dan is het stuk voorbij. Een stilte daalt neer wanneer, voor het eerst, de zaal in duisternis wordt gehuld.

Een donderend applaus volgt — en terecht.

Donahoe’s vakmanschap en vanzelfsprekende charisma zijn inspirerend. Het stuk laat glashelder zien dat niemand immuun is voor depressie of donkere gedachten en dat we allemaal alert moeten zijn — omdat iedereen kan helpen.

De regie is in handen van George Perrin, maar Donahoe improviseert veel, inspelend op het publiek. Het werk heeft daardoor een bruisende spontaniteit die volkomen betoverend is. Er valt net zoveel te lachen en te glimlachen als er stof is om diep over na te denken.

Een unieke en waardevolle theaterervaring. Het zal je hart doen zingen.

Doe wat je kunt om dit te gaan zien.

Every Brilliant Thing is nog tot en met 29 maart 2015 te zien in het Barrow Street Theatre.