RECENSIE: Ghosts, Almeida Theatre in de Trafalgar Studios ✭✭✭✭✭

Will Keen als Pastor Manders en Lesley Manville als Helene Alving in Spoken Spoken Almeida/Trafalgar Studios 12 oktober 2013

Als je je ooit hebt afgevraagd wat een regisseur nu echt goed maakt, dan biedt de huidige productie van Ibsens Spoken bij de Almeida, onder regie van Sir Richard Eyre, alle antwoorden.

Iedereen zal hier een eigen kijk op hebben, maar wat mij betreft zijn de vereiste kwaliteiten vrij helder. Allereerst heeft de regisseur een visie nodig. Dat kan van alles zijn: een specifiek punt maken, een bepaald talent in een nieuw licht zetten, een tekst anders benaderen of de moderne relevantie van een klassiek werk aantonen. Maar aan elke goede voorstelling ligt een krachtig idee ten grondslag. Het uitgangspunt van Sir Richard lijkt hier te zijn dat kille woede de meest verraderlijke soort is. Vanuit die gedachte vloeit alles voort: zien is niet per se geloven, feiten zijn pas feiten als ze bewezen zijn en zelfbedrog uit religieuze of morele overwegingen is de grootste destructieve kracht die je je kunt voorstellen. Een ijzige kilte doordringt deze hele productie; als ijzige diamanten schittert en snijdt het, vaak meedogenloos, gedurende de emotionele achtbaan van deze 90 minuten durende versie van Ibsens tekst.

Regina, de dienstmeid, is kil naar haar vader en hij naar haar; de dominee, die pretendeert vol liefde en mededogen te zijn, is kil naar iedereen, vooral naar mevrouw Alving; mevrouw Alving is de personificatie van kilte en een kernvraag in het stuk is waarom dat zo is; Oswald is het kilst voor zichzelf, maar ook voor anderen, behalve wanneer het vuur in zijn lendenen hem tot actie aanzet.

Het stuk mag dan Spoken heten, maar de personages zijn hier eerder zombies: levend, maar vanbinnen dood. Of misschien juister: ijsschaduwen van wie ze hadden kunnen zijn. De directheid en beknoptheid van de keuzes zorgen voor meeslepend, krachtig theater.

Ten tweede heeft een goede regisseur een cast nodig die die visie kan overbrengen en met hem samenwerkt om dit te bereiken. Hier laat Sir Richard zien welke vruchten een perfect samengesteld ensemble kan afwerpen.

Alle vijf de acteurs leveren uitmuntend werk.

Lesley Manville is nog nooit zo goed geweest als hier: breekbaar, wanhopig, gevangen. Haar Helene Alving is een pulserende stroom arctische lava die iedereen om haar heen opslokt. Haar uiterlijke façade van morele vroomheid brokkelt uiteindelijk af en onthult de gebroken, getormenteerde ziel daaronder. Heeft ze syfilis via de geboorte aan haar geliefde kind doorgegeven, wellicht na een geheime affaire met de dominee, of liep hij het zelf op in de wereld waar zijn vader rondhing? De schoonheid van deze productie is dat het antwoord er eigenlijk niet toe doet: in beide gevallen is het de kilte die voortkomt uit een gebrek aan eerlijkheid die de tragedie veroorzaakt.

Jack Lowden, die zo’n diepe indruk maakte als de onverzettelijke atheleet in Chariots of Fire, is hier zowel fragiel als weerzinwekkend als de gedoemde Oswald. Hij geeft met buitengewoon detail de gruwel weer van het leven dat zijn moeder voor hem heeft uitgestippeld en waartegen hij zich wil verzetten, terwijl hij de aftakeling door syfilis tastbaar maakt. Hij is werkelijk voortreffelijk.

Will Keen lijkt aanvankelijk iets te gereserveerd als de dominee, maar bij nader inzien is dat precies de sleutel tot het gesloten hart van zijn personage. Het markeert een verschil in status en klasse dat uiteindelijk geniaal in al zijn eenvoud blijkt. Keen is perfect en heerlijk verwerpelijk als de dominee.

Brian McCardie en Charlene McKenna, als de vader en dochter/dienstmeid/niet-dochter/toekomstige echtgenote van haar halfbroer, zijn beiden in topvorm. Ze maken moeiteloos het verschil duidelijk tussen de rol die ze dénken te hebben in het huishouden van de Alvings en de rol die ze daadwerkelijk blijken te spelen. Hun kilte komt voort uit een andere bron dan die van de Alvings en de dominee – het is een kilte geboren uit armoede en wanhoop, en beiden proberen daaraan te ontsnappen.

Bijzonder knap is hoe het spel suggereert dat Regina op Helene lijkt, zowel in voorkomen als in maniertjes. Wiens kind is zij werkelijk en uit welke verboden ontmoeting is zij voortgekomen?

De laatste wanhopige momenten tussen Helene en Oswald, nadat de blindheid hem heeft overvallen en Helene onder ogen moet zien wat ze al die jaren heeft laten gebeuren, zijn krachtig, schokkend en aangrijpend. Werkelijk indrukwekkend om te zien.

Dit is een gezelschap van topacteurs die samen de visie van een regisseur perfectioneren. Dat zie je zelden.

Ten derde moet een goede regisseur ervoor zorgen dat het decor en de uitvoering de centrale visie niet afleiden, vertroebelen of overstemmen.

Tim Hatleys eenvoudige maar effectieve decor is meesterlijk: het zet de sfeer neer van het huis van Alving (vergane glorie, ietwat versleten grandeur) en toont de sporen van de tijd. Door twee ruimtes met glas te scheiden, kunnen zaken gezien maar niet gehoord worden, gehoord maar niet gezien, of verschijnen als louter schaduwen en reflecties.

Net als het huishouden van Alving klopt het decor ergens niet: de hoofdingang zit niet bij de hal. Dat lijkt eerst vreemd, maar het is een briljante vondst die subtiel de waanzin in de kern van Helene's universum weerspiegelt.

Peter Mumford zorgt voor uitzonderlijk licht, kil in elk opzicht. Zelfs als het weeshuis afbrandt, is het licht ijzig in plaats van gloeiend heet.

Elk aspect van de productie weerspiegelt het centrale idee van de regisseur.

Het is moeilijk voor te stellen dat er ooit een betere productie van Spoken te zien zal zijn: dit is echt van een ander niveau. En Sir Richard Eyre bewijst zich hier als een regisseur met een grootse visie en vakmanschap.