ELEŞTİRİ: Ghosts, Almeida Tiyatrosu, Trafalgar Stüdyoları ✭✭✭✭✭

Ghosts'ta Pastor Manders rolünde Will Keen ve Helene Alving rolünde Lesley Manville Ghosts Almeida/Trafalgar Studios 12 Ekim 2013

Eğer daha önce "İyi bir yönetmeni ne yapar?" sorusu üzerine kafa yorduysanız, Almeida'nın şu an sahnelediği ve Sir Richard Eyre tarafından yönetilen Ibsen klasiği Ghosts (Hortlaklar) yapımı size bazı ipuçları verebilir.

Bu konuda herkesin farklı görüşleri olacaktır ancak bana kalırsa gerekli nitelikler oldukça net. Birincisi, yönetmenin bir fikri olmalı. Bu fikir birçok formda olabilir: Belirli bir noktaya parmak basmak, özel bir yeteneği farklı bir ışıkta göstermek, metne farklı bir bakış açısı sunmak, antika bir eserin günümüzle ilgisini kanıtlamak ya da neyin olabileceğini veya hala neyin mümkün olduğunu göstermek. Ancak her başarılı tiyatro yapımının temelinde iyi bir fikir yatar. Sir Richard'ın buradaki temel fikri, soğuk öfkenin en kötü öfke türü olduğu üzerine kurulu sanki. Diğer her şey bu tek tohumdan filizleniyor: Görmenin her zaman inanmak anlamına gelmediği, gerçeklerin ancak kanıtlandığında gerçek olduğu ve dini ya da ahlaki gerekçelerle yapılan kendini kandırmanın, hayal edilebilecek en büyük yıkım gücü olduğu... Soğukluk bu yapımın her yanına sirayet etmiş; Ibsen'in metninin bu 90 dakikalık versiyonu boyunca, o korku dolu iniş çıkışlarda buzdan elmaslar gibi parlıyor, ışıldıyor ve çoğu zaman vahşice kesiyor.

Hizmetçi Regina babasına karşı soğuk, babası da ona; sevgi ve şefkat doluymuş gibi davranan Pastor herkese, ama en çok Bayan Alving'e karşı soğuk; Bayan Alving soğukluğun vücut bulmuş hali (ki oyunun temel meselelerinden biri bunun nedenidir); Oswald ise en çok kendine ama bir yandan da başkalarına karşı soğuk—ta ki arzularının ateşi onu harekete geçirene dek.

Oyunun adı Ghosts (Hortlaklar) olabilir ama buradaki karakterler hortlaktan ziyade zombi gibiler; yaşıyorlar ama içleri ölü ya da daha doğru bir tabirle, olabilecekleri şeylerin buzdan gölgeleri gibiler. Bu yalınlık ve doğrudanlık tercihi, ortaya sürükleyici ve güçlü bir tiyatro deneyimi çıkarıyor.

İkincisi, iyi bir yönetmenin bu fikri hayata geçirebilecek ve bunu başarmak için onunla birlikte çalışacak bir oyuncu kadrosuna ihtiyacı vardır. Sir Richard, doğru kurgulanmış bir oyuncu seçiminin ne denli zengin meyveler verebileceğini burada kanıtlamış.

Beş oyuncu da mükemmel bir iş çıkarıyor.

Lesley Manville hiç bu kadar iyi olmamıştı: Kırılgan, çaresiz, hapsolmuş Helene Alving'i, etrafındaki herkesi yutan kutup lavlarından bir akıntı gibi. Sergilediği o dindar ve yüksek ahlaklı dış cephe sonunda yıkılıyor ve içindeki paramparça, azap içindeki mahluku ele veriyor. Frengiyi sevgili çocuğuna doğumda mı geçirdi (belki de Pastor ile yaşadığı kaçamak bir ilişkiden sonra), yoksa oğlu tıpkı babasının yaptığı gibi yanlış yerlerde mi gezindiği için bu hastalığa yakalandı? Bu yapımın güzelliği şu ki; cevabın bir önemi yok. Her iki durumda da dürüstlük eksikliğinden kaynaklanan o soğukluk trajediye yol açıyor.

Chariots of Fire'da olimpiyatlar için inançlarından ödün vermeyen dindar şampiyon rolüyle dikkat çeken Jack Lowden, burada sonu hüsran olan Oswald rolünde hem kırılgan hem de iğrenç olmayı başarıyor. Annesinin kendisi için biçtiği ve isyan etmek istediği o korkunç hayatı olağanüstü detaylarla aktarırken, frenginin yarattığı tahribatın gerçekliğini de hissettiriyor. Gerçekten harika.

Will Keen, Pastor rolünde biraz fazla yapmacık görünüyor gibi ama aslında derinlemesine düşünüldüğünde, karakterinin kilitli kalmış kalbinin anahtarının tam da bu olduğu anlaşılıyor; bu durum hem içerik hem de sınıf açısından basit ama dahice bir farklılaşma noktasını temsil ediyor. Keen, Pastor rolünde kusursuz bir şekilde—ve ne hikmetse çok estetik bir biçimde—iğrençleşiyor.

Baba ve kız/hizmetçi/aslında kızı olmayan/üvey kardeşinin potansiyel eşi rollerinde Brian McCardie ve Charlene McKenna da müthiş formdalar. Alving hanesindeki rollerinin ne olduğunu düşündükleri ile gerçekteki rollerinin arasındaki farkları ve benzerlikleri kolaylıkla sergiliyorlar. Onların soğukluğu Alvinglerden ve Pastor'dan farklı bir yerden geliyor; yoksulluk ve çaresizlikten doğan bir soğukluk bu ve ikisi de bu soğuktan kaçmaya çalışıyor.

Özellikle zekice olan bir detay da, oyunculuğun Regina'nın hem biçim hem de tavır olarak Helene'e benzediğini sezdirmesi. O kimin gayrimeşru çocuğu ve hangi yasak ilişkinin meyvesi?

Körlük onu ele geçirdikten sonra Helene ve Oswald arasındaki o son çaresiz anlar ve Helene'in gerçek kalbinden geriye kalanların, yıllardır göz yumduğu gerçeklerle yüzleşmesi... Güçlü, sarsıcı ve büyüleyici. İzlemesi gerçekten sıra dışı.

Bu, yönetmenin vizyonunu mükemmelleştirmek için birlikte çalışan harika oyunculardan kurulu bir ekip. Rastlanması çok güç bir durum.

Üçüncüsü, iyi bir yönetmen, yapımın tasarımının ve icrasının bu temel fikri gölgelemediğinden, bulandırmadığından veya boğmadığından emin olmalıdır.

Tim Hatley'nin sade ama etkileyici seti bu yapım için ustalık işi olmuş: Alving evinin o görkemini (hırpalanmış ve hafifçe yıpranmış bir heybet) yansıtıyor ve yaşanmışlığın izlerini gösteriyor; camla ayrılan iki alan sayesinde bir şeylerin görülüp duyulmamasını, duyulup görülmemesini ya da sadece gölgeler, işaretler veya olası yansımalar olarak kalmasını sağlıyor.

Set ayrıca Alving hanesinin mantıksızlığına uygun bir mantıksızlık barındırıyor: Ana kapı holün yakınında değil. Bu ilk başta tuhaf gelse de, aslında Helene'in evreninin merkezindeki deliliği incelikle yansıtan ilham verici bir tercih.

Peter Mumford her anlamda soğuk, buz gibi, katı bir aydınlatma sunmuş. Yetimhane yandığında bile ışık kor kırmızısı değil, buz gibi.

Yapımın her yönü yönetmenin merkezdeki fikrini yansıtıyor.

Ghosts'un bundan daha iyi bir sahnelenişini hayal etmek zor; gerçekten etkileyici bir iş. Ve Sir Richard Eyre, en azından bu sefer, büyük bir vizyon ve yeteneğe sahip bir yönetmen olduğunu kanıtlıyor.