RECENSIE: Stitching, White Bear Theatre ✭✭✭

Stitching

White Bear Theatre

1 oktober 2015

3 sterren

LET OP: Deze recensie bevat spoilers.

In 2009 werd Stitching verboden op Malta, om de volgende redenen:

1. Het stuk was godslasterlijk tegenover de staatsreligie (het katholicisme).

2. Het stuk toonde een obscene minachting voor de slachtoffers van Auschwitz.

3. Het bood een ‘encyclopedisch overzicht van gevaarlijke seksuele perversies die leiden tot seksuele slavernij’.

4. Een van de personages hield een ‘lofrede’ op de seriemoordenaars Fred en Rose West.

5. Het stuk verwijst naar de ontvoering, aanranding en moord op kinderen.

Alleen al het lezen van die lijst is genoeg om je in een bad met bleekmiddel te willen onderdompelen. Maar het stuk shockeert niet puur om de shock. Toen toeschouwers de zaal verlieten tijdens de reeks voorstellingen op de Edinburgh Fringe in 2002, reageerde schrijver Anthony Neilson als volgt:

“Ik vind het jammer dat het publiek wegliep, maar ik kan niet schrijven voor lafaards. Als iets mij schokt, loop ik er niet voor weg, maar vraag ik me af waaróm het me schokt. Het is niet mijn taak om het publiek te vertellen dat een roos mooi is. Dat weet iedereen al. Mijn werk is om te onderzoeken of er een manier is om van een drol kunst te maken.”

De ‘drol’ in kwestie is de disfunctionele relatie tussen een jong koppel, Abby (Sarah Harkins) en Stu (Adam Howden). De handeling wisselt af tussen twee periodes in hun leven; in de ene overleggen ze of ze het kind dat Abby draagt wel moeten houden, in de andere raken ze verstrikt in een escalerende seksuele strijd, waarbij Abby optreedt als sekswerker en Stu haar steeds meer geobsedeerde klant is.

Het is deze laatste periode die de woede van de Maltese regering wekte, aangezien Abby en Stu seksuele macht en perversie verkennen via een reeks intense gesprekken en fysieke ontmoetingen. Het spel dat ze spelen is ziekmakend maar verslavend, en deze momenten dienen om de existentiële duisternis in het hart van deze personages bloot te leggen. Bij elke sprong in hun chaotische emotionele slagveld laten ze doorschemeren hoe graag ze willen dat het stopt. Dat gebeurt uiteindelijk ook, maar pas na de daad van zelfverminking waar de titel naar verwijst.

In de andere periode van hun leven ontleden Abby en Stu de onderliggende problemen van hun relatie, vaak met een zwart-komisch effect. In de openingsscène schrijven ze verklaringen en vragen op voor elkaar op grote vellen papier – naar verluidt een vaste strategie van hen – wat culmineert in Stu’s conclusie dat “al onze problemen terug te voeren zijn op communicatie”. Later beleeft Stu een zeldzaam vrolijk moment wanneer hij zingt en danst op Queen's ‘I Want To Break Free’, waarna Abby de muziek zonder waarschuwing uitzet en het simpelweg afdoet als “bagger”.

Stitching is op zijn best wanneer het de banaliteit van de tekortkomingen van het koppel onderzoekt, ruziënd over de antwoorden op een compatibiliteitstest en zich afvragend of hun constante ruzies hen tot verschrikkelijke ouders zullen maken. Het is bijna ondoenlijk om deze versies van Abby und Stu te rijmen met hun grensoverschrijdende, vaak nachtmerrieachtige tegenhangers. Het onderscheid wordt verduidelijkt door een twist laat in het stuk, die onthult dat hun bizarre rollenspel een louterend doel heeft. In tegenstelling tot wat werd gesuggereerd, vinden hun seksuele ontmoetingen plaats na de geboorte van hun zoon Daniel, die is omgekomen bij een ongeluk waar Abby zich verantwoordelijk voor voelt.

Veel hangt af van de geloofwaardigheid van deze onthulling, en specifiek het idee dat de gefingeerde sekswerker/klant-dynamiek inzicht biedt in het rouwproces van het koppel. Toch wordt de doodsoorzaak van hun zoon niet duidelijk, wordt de oorsprong van hun rollenspel niet besproken en zien we het stel nooit een helder gesprek voeren over hun gedeelde trauma. Hierdoor lijkt rouw niets meer dan een kwaadaardige kracht die inspeelt op hun gebroken psyche; een idee dat wordt ondersteund door een verontrustende droomsequentie waarin Stu over het toneel fladdert en verkondigt dat het “tijd voor Daniel” is. Het feit dat de grimmige seksuele escapades van Abby en Stu een 'performance' waren, roept bovendien vragen op over de oprechtheid van hun eerdere openbaringen, wat eerder frustrerend dan fascinerend was. Thema's als escalatie en obsessie raken sterk verankerd in de visie op rouw van het stuk, die naar mijn mening op een wankel fundament rust.

Sarah Harkins en Adam Howden zijn fascinerende toneelverschijningen; onder regie van Pip Minnithorpe gedragen ze zich als opgesloten dieren die rondjes lopen om het smerige bed waar het grootste deel van de actie zich afspeelt. Het minimalistische decor en de nabijheid tussen publiek en acteurs – het is een ‘in-the-round’ opstelling, waardoor je nooit meer dan een paar meter van de acteurs verwijderd bent – komt het stuk zeer ten goede; het sleurt ons naadloos mee in de onherroepelijke spiraal van beschuldigingen en woede. Het lichtplan van Jack Weir creëerde effectief een sfeer van naderende duisternis, en de muziek tijdens de scènewisselingen was treffend gekozen, hoewel de populariteit van sommige nummers soms uit de toon leek te vallen bij het zelfgekozen isolement van het koppel.

Harkins’ Abby balanceert geloofwaardig tussen impulsief en pragmatisch, wat haar tot een boeiend onvoorspelbaar personage maakt. Howden is op zijn beurt zeer overtuigend als de emotioneel geblokkeerde Stu, en op zijn sterkst laat hij vakkundig de getroebleerde opvoeding doorschemeren die zijn houding ten opzichte van seks en vaderschap bepaalt. Misschien zijn er, gezien de late onthulling in het stuk, net te weinig tedere momenten tussen de acteurs, en soms blijft de intensiteit van hun ruzies wat te veel op één niveau hangen. Niettemin heb ik veel bewondering voor de passie en overgave waarmee Harkins en Howden een aantal zeer moeilijke scènes speelden. Met name een langgerekt fragment waarin ze elkaars haar naar achteren trekken en bitter in elkaars oren fluisteren, moet verwoestend hebben gevoeld, maar was een zeer effectieve manier om de houding van beide partijen ten opzichte van seksuele onderdanigheid te ontleden. Hoewel ik de zaal verliet met een lichte irritatie over de onduidelijkheden achter het gedrag van Abby en Stu, zorgen de sterke acteerprestaties ervoor dat je toch wilt blijven proberen hen te doorgronden.

Stitching is een interessant en uitdagend stuk, dat door een twist aan het eind wat aan kracht inboet, maar toch blijft boeien. Er zijn een aantal momenten die mensen zullen choqueren, en een paar regels zullen ongetwijfeld stof doen opwaaien – wat niet verrassend is gezien de roemruchte geschiedenis van het stuk. Desondanks rechtvaardigen de sterke cast en de voortreffelijke enscenering een bezoek, al lijdt het geen twijfel dat het stuk uiteenlopende reacties zal oproepen. Stitching is nog tot en met 17 oktober 2015 te zien in het White Bear Theatre