RECENSIE: Stevie, Hampstead Theatre ✭✭✭

Stevie

Hampstead Theatre

17 maart 2015

3 Sterren

Er zijn twee opmerkelijke zaken aan Stevie, Hugh Whitemore's toneelstuk uit 1977 over de dichteres Stevie Smith. Na de herneming door het Chichester Festival Theatre vorig seizoen, is het stuk nu in Londen te zien in het Hampstead Theatre. De prachtig gedoseerde regie van Christopher Morahan voegt daar nog een derde element aan toe.

Het eerste is de alchemie waarmee Whitemore poëzie en proza aan elkaar rijgt tot een zachtaardig, reflectief en inzichtelijk verhaal. Het is vaak onmogelijk te horen waar een stuk dialoog eindigt en een flard poëzie begint. Dit is deels te danken aan de onberispelijke voordracht, maar nog meer aan de effectieve manier waarop de toneelschrijver die kleine, huiselijke omgeving in de middenklasse buitenwijken schetst, waar de dichteres aan haar oeuvre werkte.

Het stuk gaat over zowel de dichter als de poëzie. Door te laten zien wie Stevie was en hoe ze leefde en schreef, biedt Whitemore de context die haar werk verheldert. Door de poëzie zelf te gebruiken om dat doel te bereiken, ontstaat een begrip van zowel het grote geheel als de kleine details – een perspectief dat weemoedig en openbarend is. De nuchtere manier waarop de meeste gedichten worden voorgedragen, maakt het af: poëzie is hier geen archaïsche, elitaire kunstvorm, maar iets wat overal en voor iedereen mogelijk is.

Het tweede opmerkelijke punt is het huzarenstukje dat de rol van Stevie vereist. Het is geen Hamlet of Medea, maar het is een enorme rol vol monologen die veel vraagt van de hoofdrolspeelster. Het is een ingetogen, introspectief personage: er zijn geen moorden, verkrachtingen, verblindingsscènes of wraakcomplotten. Er is zelfs nauwelijks een ruzie; geen enkel moment voor verzengende woede of diva-gedrag. Nee, de rol is doordacht en bedachtzaam, vol met de details van een alledaags leven. Het is het soort toneelstuk waar de schok in de tweede akte komt door de keuze tussen het aanhoren van een mislukte zelfmoordpoging lang na dato, of het gissen naar welk extraatje Tante Lion krijgt bij haar hamsalade. (De vla-pudding wint!)

Wat hierbij opvalt, is hoe zeldzaam dit soort teksten tegenwoordig is. Modern toneel is vaak geobsedeerd door maatschappelijke kwesties, fatale gevolgen en grootse ideeën. 'Biografische' stukken in de 21e eeuw zijn zelden zo huiselijk, maar de grote kracht van Whitemore's stuk is juist die niet-aflatende huiselijkheid, van waaruit een actrice haar vakmanschap kan tonen en het werk van een groot dichter herontdekt kan worden. Uit die zachte alledaagsheid komt grootsheid tevoorschijn.

Morahans regie schenkt Stevie nog een derde bijzonderheid: het perfecte decorontwerp van Simon Higlett. Het is in elk opzicht voortreffelijk, van de rake kostuums en de drankwagen tot het sfeervolle beeld van de lommerrijke buitenwijk waarin het typische jaren zestig-huis staat dat Stevie deelt met haar ouder wordende Tante Lion. Het ontwerp verankert het stuk moeiteloos in de juiste tijd en plaats, en nodigt uit tot zowel nostalgie als herkenning. Iedereen heeft wel eens in zo'n huis gewoond of kent wel iemand die er woonde. Het is warm, vriendelijk en normaal.

Maar het is ook iets anders. Het is een poëtische weergave van het huis, geen realistische. Niet alle muren zijn aanwezig; er wordt een beroep gedaan op de verbeelding om de gang van de woonkamer te scheiden. Dat is niet de enige poëtische vrijheid die Higlett zich veroorlooft. Aan één kant van het toneel lijkt het alsof de lisdodden (ooit geplukt en nu genesteld in een vaas op de piano) vleugels hebben gekregen; ze spreiden zich uit over de muur en versmelten met de buitenwereld. Eerst lijkt het op behang, maar dat is het niet. Het is een prachtige evocatie van het alledaagse dat tot bloei komt en allesoverheersend wordt. Het werkt spectaculair goed als achtergrond voor dit verhaal over een dichteres uit de buitenwijken.

In de titelrol verkeert Zoe Wanamaker in topvorm. Met een licht gebogen rug, de voeten constant in een ongemakkelijke stand en gekleed in eenvoudige, bijna ouderwetse kleding, transformeert ze zich met meesterlijke precisie in de kleine, vogelachtige dichteres. Ze is volkomen geloofwaardig als een vrouw die zich niet thuis voelt in de wereld, maar zich volledig op haar gemak voelt binnen de muren van haar eigen huis. Wanamaker omringt Stevie met een constante weemoed, ondanks haar nicotineverslaving, haar scherpe, licht sarcastische opmerkingen en haar pietluttige eigenaardigheden. Er is werkelijk niets aan te merken op haar beheerste, volledig betrokken spel.

Wanamaker geeft een masterclass in die verloren kunstvorm: de voordracht van poëzie. Ze stort zich vol overgave op de teksten; zelfs wanneer ze de regels achteloos wegwerpt als graan voor de kippen, zit er een heldere scherpte achter de uitvoering. Ze raakt zowel de humor als de lumineuze inzichten die elke versregel biedt, terwijl haar ogen glanzen met een intensiteit die alleen voortkomt uit echt begrip. Het is een genot om naar haar te luisteren.

Lynda Baron is prachtig als Tante Lion, de kranige oude vrijgezel die het huishouden bestiert en Stevie de belangrijke, onvoorwaardelijke liefde geeft die haar door haar eenzame jaren heen helpt. Ze is heerlijk mopperig over de belastingdienst en heeft de neiging om "onzin en flauwekul" te roepen terwijl ze haar huishoudelijke klusjes doet, een pot thee zet of een stiekem glaasje sherry drinkt. Het is een heerlijk expressieve maar diep warme vertolking. Wanneer de ouderdom Tante Lion inhaalt, laat Baron haar breekbaarheid en haar ongemak met de afhankelijkheid heel duidelijk zien; de scènes tussen Baron and Wanamaker zinderen van waarheid en een lichte weemoed. Het moment met de vla-pudding is om in te lijsten.

Mannen speelden slechts een bijrol in het leven van Stevie en aspecten daarvan worden samengevat in de drie personages die worden gespeeld door Chris Larkin. Zijn vertolking van de sullige man die met haar wil trouwen na een aarzelende maar waarschijnlijk belabberde seksuele ontmoeting is bijzonder sterk: hij is tenenkrommend ongemakkelijk in de scène waarin hij de ervaring wil analyseren. Minder geslaagd is zijn nogal 'campy' optreden als vriend/chauffeur van Stevie, dat gebaseerd lijkt op een overdreven Maggie Smith, maar dat ligt eerder aan de scène zelf, die zonder groot verlies uit het stuk had kunnen worden geschrapt.

Echter, Larkins beste moment is wanneer hij Smiths Not Waving But Drowning voordraagt, waarschijnlijk haar beroemdste gedicht. Het is een prachtig moment in een ingetogen, innemend en zachtaardig toneelstuk.