INTERVIEW: Toneelschrijfster Diane Samuels over Kindertransport

Toneelschrijver en auteur Diane Samuels vertelt over haar toneelstuk Kindertransport en de waargebeurde gebeurtenissen die eraan ten grondslag liggen.

Kindertransport-auteur - Diane Samuels Kunt u ons iets vertellen over het verhaal van het Kindertransport?

Tussen 1938 en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werden bijna 10.000 kinderen, de meesten van hen Joods, door hun ouders vanuit Duitsland, Tsjecho-Slowakije en Oostenrijk naar de veiligheid in Groot-Brittannië gestuurd. In mijn toneelstuk komt de negenjarige Eva (gebaseerd op de werkelijke ervaringen van een aantal kinderen en uitgewerkt als één fictief personage) naar Manchester, waar ze wordt opgevangen door Lil. Wanneer het Eva's ouders niet lukt om uit Duitsland te ontsnappen, past ze zich aan het Engelse leven aan. Als de oorlog voorbij is verandert ze haar naam, wordt ze geadopteerd door haar pleegouders en kiest ze ervoor om haar pijnlijke verlies en achtergrond weg te stoppen.

In het stuk wordt Evelyn, inmiddels in de vijftig, geconfronteerd door haar eigen dochter Faith, nadat zij op zolder foto's en aantekeningen uit die tijd vindt. Wat inspireerde u om een toneelstuk te schrijven over de mensen wier levens werden getekend door het Kindertransport?

Drie incidenten brachten me ertoe om "Kindertransport" te schrijven. De eerste was een gesprek met een goede vriendin. Zij was eind twintig en opgegroeid in een comfortabel, veilig gezin, maar beschreef haar worsteling met overlevingsschuld. Haar vader was met het Kindertransport gekomen en het viel me op hoe de gevoelens van haar ouder zo volledig op haar waren overgedragen.

De tweede was de ervaring van een andere vriend die, tijdens de begrafenis van zijn vader, toevallig hoorde hoe zijn moeder herinneringen ophaalde aan haar tijd in Auschwitz. Tot dat moment had hij geen idee gehad dat zijn moeder in een concentratiekamp had gezeten.

De derde was de beschaamde bekentenis van een vijfenvijftigjarige vrouw in een televisiedocumentaire over het Kindertransport. Ze bekende dat het sterkste gevoel dat ze jegens haar overleden ouders had, woede was om het feit dat ze haar in de steek hadden gelaten, ook al had die achterlating haar leven gered.

In 1989 was ik een jonge moeder met een zoontje van één jaar en in verwachting van mijn tweede kind toen ik deze documentaire zag. Ik werd onmiddellijk gegrepen door de manier waarop ouders en kinderen worstelden met dit wanhopige afscheid.

Kunstenaars worden vaak aangetrokken door extremen in de menselijke ervaring om zo te kunnen reflecteren op het alledaagse. Ik moest en zou tot de kern van dit onoplosbare dilemma doordringen. Vraag een kind of het liever naar een veilige plek wordt gestuurd als hun familie in levensgevaar is, en hij of zij zal in de meeste gevallen zeggen liever te blijven en samen met de ouders te sterven. Vraag een ouder wat zij in diezelfde situatie zouden doen, en de meesten zullen zeggen dat ze hun kind wegsturen om veilig te zijn. Ouder zijn betekent leven met deze verborgen tegenstrijdigheid. Ik wilde proberen die onder ogen te zien.

We hebben begrepen dat u bent opgegroeid in een hechte Joodse gemeenschap; voelde u daardoor een sterke verbondenheid met het verhaal?

Ik groeide op in de jaren zestig en zeventig in een hechte Joodse gemeenschap in Liverpool. Ik kreeg les over de Joodse geschiedenis en er was veel aandacht voor de Holocaust. Toch werd er met geen woord gerept over het Kindertransport.

De redenen hiervoor hangen samen met de binnenwereld van de 'Kinder' zelf. Velen kozen er simpelweg voor om niet te praten over waar ze vandaan kwamen en hoe. In hun volwassen leven richtten ze zich op hun werk, het stichten van een gezin en het "verleden achter zich laten".

Toen de herdenking in 1989 plaatsvond, waren de jongste 'Kinder' – die als baby's in de armen van oudere kinderen dwars door Europa en over de Noordzee waren vervoerd – in de vijftig, terwijl de tiener-vluchtelingen in de zestig waren. De late middelbare leeftijd is een moment waarop het verleden je vaak inhaalt.

In 2019 is het 80 jaar geleden dat het Kindertransport plaatsvond en 25 jaar nadat u het stuk schreef. Denkt u dat dit verhaal vandaag de dag nog steeds actueel is in een samenleving waarin velen zich ontheemd voelen? Kunnen we parallellen trekken met de huidige vluchtelingencrisis?

Mensen worden voortdurend ontheemd, verhuizen over de hele wereld en verlaten hun huis. Gewelddadige ontheemding brengt zowel langetermijneffecten als kortstondige uitdagingen met zich mee. Het stuk geeft het publiek de kans om stil te staan bij de emotionele en psychologische gevolgen op de lange termijn, terwijl het nieuws zich vaak richt op de acute overleving. Mensen die wel een veilig thuis hebben, kunnen zich afvragen hoe zij, net als Lil, hulp kunnen bieden. Sommige dingen zijn niet te verhelpen. Andere wel.

Veel 'Kinder', inmiddels op hoge leeftijd, zijn nauw betrokken geweest bij het onder druk zetten van de Britse regering om kindvluchtelingen toe te laten tot Groot-Brittannië.

Wat is het volgens u in dit verhaal dat het hedendaagse publiek nog steeds zo diep raakt?

Het kernthema van het stuk is scheiding – die tussen kind en moeder. Ieder mens ervaart dit primaire verlies bij de geboorte en op verschillende manieren tijdens het opgroeien. Het overkomt ons allemaal.

Bovendien wilde ik bij het schrijven de binnenwereld onderzoeken waar herinneringen worden gevormd door trauma en waar geschiedenis en verhaal elkaar ontmoeten. Dit om psychologisch en emotioneel inzicht te krijgen in hoe een beschadigde psyche kan overleven, mogelijk herstellen, en of er ooit een kans is om weer echt tot bloei te komen. Deze innerlijke reis is wat Kindertransport iedere toeschouwer te bieden heeft, ongeacht waar of wanneer men leeft.

Het stuk zelf is een commentaar op veel zaken buiten het verhaal van het Kindertransport; kunt u iets vertellen over deze thema's en hoe het stuk deze verkent?

Zie hierboven – scheiding. Moeder-dochterrelaties. Hoe een kind trauma van een ouder kan erven alsof ze het zelf hebben meegemaakt, terwijl dat niet zo is. De impact van trauma op mensen en hoe angst wordt meegedragen in elke ervaring, wat leidt tot een onvermogen om je veilig te voelen. Hoe voel je je weer veilig? Hoe kun je genezen? Ik hoop dat het vertellen van dit verhaal onderdeel kan zijn van dat helingsproces, zowel individueel als collectief.

Suzan Sylvester speelde indertijd Faith in de oorspronkelijke productie van Kindertransport en staat nu weer op het toneel als Evelyn, de moeder van Faith. Heeft dit volgens u iets extra's aan de rol toegevoegd, en hoe was het om weer met Suzan te werken?

Het was fantastisch om Suzan weer terug te zien en te merken hoe het stuk ook buiten de bühne het leven raakt van degenen die eraan meewerken. Sarah Shanson, die de eerste Eva speelde in 1993 in de productie waarin Suzan Faith speelde, kwam naar een voorvertoning in het Queen’s Theatre in Hornchurch. Ze was 13 toen ze Eva speelde en nu is ze halverwege de dertig en heeft ze zelf kinderen.

In deze productie van Kindertransport spelen zowel Duitse als Engelse acteurs. Voegt dit voor u een nieuwe dynamiek toe op het toneel?

Ik hou van de Europese sensibiliteit in de regie van Anne Simon, ze maakt frisse en gedurfde keuzes. Het was een geïnspireerd idee om hier een Brits-Europese coproductie van te maken.

Hoeveel producties van Kindertransport heeft u inmiddels gezien? Is er iets waardoor deze nieuwe productie er voor u uitspringt?

Te veel om te tellen. Maar ik heb Faith nog nooit zo direct de confrontatie met Eva zien aangaan als zij doet in de eerste akte. Zeer interessant.

Wat is het volgende project voor Diane Samuels?

De afgelopen jaren speelt muziek een steeds grotere rol in mijn werk. Ik schrijf sappige, substantiële rollen voor vrouwen van alle leeftijden om te spreken en te zingen. Ik stel universele vragen via diep persoonlijke verhalen – episch-intiem drama dat multidimensionaal is.

Momenteel werk ik met componist Gwyneth Herbert aan THE RHYTHM METHOD, een muzikaal liefdesverhaal over anticonceptie, gefinancierd door de Wellcome Trust. In mei 2018 waren er sneak-preview voorstellingen tijdens het Fertility Fest in het Bush Theatre en het Landor Theatre.

Ook leg ik de laatste hand aan WALTZ WITH ME, een nieuw toneelstuk met muziek, geïnspireerd op het bijzondere huwelijk, het leven en werk van Moeder Cornelia Connelly. De wereldpremière staat gepland voor 2019 in New York, in het naar haar vernoemde Connelly Theater.

En ik bereid me voor op concerten in St James’s Church in Londen van SONG OF DINA in het voorjaar van 2019. Een semi-opera met Maurice Chernick, die een stem geeft aan Dina, de doodgezwegen zus van Jozef (bekend van het 'Technicolour Dreamcoat').

ONTDEK MEER OVER DE KINDERTRANSPORT TOURNEE