RECENSIE: Asking Rembrandt, Old Red Lion Theatre ✭✭✭✭✭

Asking Rembrandt. Foto: Chris Gardner Asking Rembrandt

Old Red Lion Theatre, Islington

25 juni 2015

5 Sterren

Boek Tickets De tentoonstelling van de National Gallery over Rembrandts Late Werken, eind vorig jaar, richtte zich op het oeuvre van de schilder uit de jaren 1650 en 1660. De overkoepelende maar impliciete boodschap was die van de triomfantelijke volharding en energieke evolutie van de creativiteit van de meester tegen de achtergrond van faillissement, het verlies van dierbaren, juridische strijd en toenemende broosheid. In zijn latere portretten bleef hij technisch gedurfd en vernieuwend in het vastleggen van karakter: was dit dankzij of ondanks de turbulentie en het uiteindelijke instorten van de zekerheden die zijn vroege successen hadden geschrapt? Dit is een van de boeiende vragen die gesteld worden in Steve Gooch’s gedenkwaardige Asking Rembrandt, momenteel te zien in het Old Red Lion in Islington. Dit is het derde stuk waarin Gooch onderzoekt hoe de prioriteiten en creatieve keuzes van een kunstenaar worden gevormd door de samenleving. Net als in de tentoonstelling focust het stuk op de middelbare jaren van de schilder, terwijl de crisis van het faillissement in 1656 nadert. We treffen de schilder thuis in zijn atelier, in het gezelschap van zijn partner Hendrikje (Henni) en zijn zoon Titus. De rijke beschermheer Jan Six – magistraat, dichter en kunstverzamelaar – komt af en toe binnenvallen. De kern van het stuk bestaat uit hun discussies over kunst in het algemeen en die van Rembrandt in het bijzonder, variërend van vriendschappelijk geklets tot vlijmscherp verbaal sparren. Rembrandt kampt met drie problemen: al jaren leeft hij ver boven zijn stand in een weelderig ingericht maar diep in de schulden stekend pand, waardoor hij volledig afhankelijk is geworden van een constante stroom lucratieve portretopdrachten om het hoofd boven water te houden. De opdrachten drogen echter op, deels door zijn botte houding tegenover klanten (zeker als ze kritiek hadden op het resultaat) en deels omdat hij steeds langer over elk werk doet. Hij verdedigt zichzelf door te stellen dat hij niet 'dralen' maar 'marineren' moet om nieuwe manieren te vinden om karakter uit te drukken. De problemen stapelen zich op door zijn weigering met Henni te trouwen, wat hem de woede van de calvinistische kerk oplevert, die hen beschuldigt van leven in zonde. Tot slot is er de moeizame relatie met zijn tienerzoon, die hij steeds meer nodig heeft als verkoper, maar wiens eigen artistieke ambities hij kleineert. We zien kortom de klassieke heroïsche kunstenaar die op zijn val afstevent, en als publiek worden we uitgenodigd om na te denken: is wat er gebeurt een rechtvaardige straf, waarbij nemesis onvermijdelijk volgt op hubris, of is hij het voorbeeld van de unieke creatieveling die op basis van zijn kunst recht heeft op vrijstelling van de gangbare sociale regels?

Verrassend genoeg zijn de historische bronnen over deze periode in Rembrandts leven schaars, wat de schrijver de ruimte geeft om de gaten dramatisch in te vullen. Gooch maakt uitstekend gebruik van het feit dat Six Rembrandt een forse lening verstrekte, precies in de tijd dat hij voor het prachtige portret zat dat nog altijd in het bezit van zijn familie is. We weten ook dat ze kort daarna ruzie kregen. Vanuit deze schamele feiten smeedt Gooch een meesterlijke slotscène waarin alle eerdere thema's samenkomen met een groots dramatisch effect. Moeten we een handelaar of maecenas zien als een beschermheer, een Svengali of een Mephistopheles? Moet de kunstenaar luisteren naar de wensen van zijn geldschieter, of zijn eigen instinct volgen waarheen dat ook leidt? Wie heeft het recht een portret te interpreteren – de kunstenaar, de geportretteerde, of de gemeenschap? Kan vriendschap en een gedeelde passie voor esthetiek overleven in het licht van klasseverschillen en een kloof in talent en inzicht? Dit zijn vragen die onvergetelijk kristalliseren in een confrontatie die niet zou misstaan in het beste werk van Bernard Shaw.

De acteurs leveren stuk voor stuk topprestaties. Liam McKenna vat de grootmoedige uitstraling die we Rembrandt toedichten, inclusief de schunnige humor, het opvliegende karakter en de sluwheid wat betreft geld en relaties die we in die beroemde zelfportretten zien. Hij heeft de robuuste fysieke aanwezigheid, de humor en de sprankeling die nodig zijn om de lange discussies over zijn ambacht tot leven te wekken. Je voelt ook dat dit iemand is die zijn nederige afkomst niet is vergeten; een man met een sterk gevoel voor familie en een drang om van het leven te genieten in het hier en nu. Genie is notoir moeilijk uit te beelden op het toneel – overacting en een gevoel van onwerkelijkheid liggen op de loer. Het tekent het vakmanschap van McKenna dat hij even overtuigend is als liegende, kwetsbare en imperfecte man als de visionair die de grenzen opzoekt van wat in olieverf mogelijk is.

Als boeiend tegenwicht zien we John Gorick als Six: aan de oppervlakte een gepolijste, wereldse kosmopoliet, maar met de nodige staalhardheid en eigenbelang daaronder. Je twijfelt er geen moment aan dat hij een formidabele zakenman en onderhandelaar is, en geen loutere estheet. Qua uiterlijk en stijl doet hij denken aan een ingetogen versie van Simon Callow. Hij heeft de taak om het gezonde verstand en de wereldse redelijkheid te verdedigen, en dat doet hij voortreffelijk, waarbij hij evenveel menselijkheid en diepgang toont als zelfbeheersing. Zijn stijve lichaamstaal contrasteert effectief met de ongeremde luidruchtigheid van McKenna.

In de rollen van Henni en Titus hebben Esme Patey-Ford en Loz Keystone meer ondersteunende dan centrale rollen, maar ze benutten hun kansen goed. Patey-Ford maakt invoelbaar waarom Rembrandt Henni zo'n charmant contrast vond met zijn overleden vrouw Saskia: ze bezit een lichtheid en oneerbiedigheid die een goed tegenwicht vormt voor de zware discussies, maar je voelt ook met haar mee als de persoon die, meer nog dan Rembrandt zelf, moet lijden onder de minachting van de maatschappij voor hun onwettige relatie. Haar acteerwerk maakt haar offer – en daarmee de diepte van haar liefde voor de schilder – volledig voelbaar. Ze is geen bijfiguur, maar een emotionele spil in het stuk. Over Titus weten we historisch erg weinig, maar Keystone creëert een personage met een enorme fysieke dynamiek; veel meer een rasverkoper dan zijn vader, en een ontroerende mix van onbeholpenheid en straatwijsheid.

Er is niet veel ruimte op de bovenverdieping van de Old Red Lion, maar het creatieve team onder leiding van regisseur Jonathan Kemp heeft een flexibel en prachtig aangekleed decor neergezet. Het biedt een gelaagde achtergrond vol artistieke rommel en schitterende stoffen – bewust theatraal op een manier die perfect past bij de schilderijen uit deze periode. De intieme sfeer en het haarfijne acteerwerk zuigen je direct in de verhaallijnen en de dilemma's, met als resultaat een avondje theater dat zowel intellectueel uitdagend als hartverwarmend is. De voorstelling loopt nog tot halverwege juli en is in elk opzicht de moeite waard. Maar de volgende keer dat u een paar handschoenen aantrekt, zult u daar waarschijnlijk nooit meer hetzelfde over denken….

Asking Rembrandt is te zien in het Old Red Lion Theatre tot en met 18 juli 2015