RECENSIE: Daphne, Arcola Theatre ✭✭

Daphne

Arcola Studio 1

20/08/15

2 Sterren

Richard Strauss schreef zijn eenakter-opera Daphne laat in zijn carrière, midden jaren dertig. Het stuk wordt niet vaak opgevoerd en leent zich uitstekend voor een herontdekking, passend bij de missie van het Grimeborn Festival om onbekend repertoire nieuw leven in te blazen. Bovendien biedt het – ondanks dat het slechts één akte is – met ruim 90 minuten een volwaardige theateravond. Het is een merkwaardig, abstract werk vol prachtige muziek en aangrijpende scènes, maar de ondertitel – bucolische tragedie – verraadt al de nodige definitieproblemen voor elk creatief team. Het verhaal is aan de oppervlakte opvallend eenvoudig en blijft dicht bij de Griekse mythologie van Ovidius (Metamorfosen) en Euripides (Bakchai). Daphne (Justine Viani), een nimf, voelt zich thuis in de natuur maar staat vreemd tegenover de complexiteit van het sociale leven en de verleidingen van de liefde. Ze wijst eerst haar jeugdvriend Leukippos (Panos Ntourntoufis) af en daarna de god Apollo (John Upperton), die zich eerst vermomt als herder en later als gast op een feest ter ere van Dionysos, georganiseerd door haar ouders Peneios (James Gower) en Gaea (Violetta Gawara). Dit ontaardt in een 'feest uit de hel' wanneer Leukippos zich verkleedt in een feestgewaad dat Daphne eerder had geweigerd. Na diverse misverstanden schiet Apollo Leukippos dood met een pijl. Daphne's rouw brengt Apollo tot inkeer; hij vraagt Zeus om Daphne te veranderen in een laurierboom, een lot dat zij gretig omarmt als ultieme eenwording met de natuur.

Wat moeten wij, of regisseurs wat dat betreft, hiermee aan? Is dit een werk van diepe symboliek of een charmante hervertelling van een oude mythe? Opera at Home en regisseur Jose Gandia hebben ervoor gekozen het werk te verplaatsen naar de tijd waarin het geschreven is: nazi-Duitsland. De autoritaire figuren uit de Griekse oudheid zijn vertaald naar militairen en commandanten; Daphne en haar moeder dragen modieuze avondjurken en een trio Joodse vluchtelingen wordt gedurende het drama mishandeld. De transformatiescène eindigt met Daphne en de vluchtelingen in een kluwen van prikkeldraad, wat overduidelijk naar een concentratiekamp verwijst.

Ik moet zeggen dat deze interpretatie mij niet kan overtuigen.

Deze toevoegingen voelen eerder als een gebaar dan als een doorwrochte herinterpretatie, en de slotscène druist lijnrecht in tegen de bedoelingen van de componist en librettist. De metamorfose hoort voor Daphne een bevrijding en een thuiskomst te zijn; haar opsluiten in prikkeldraad samen met andere slachtoffers bewijst niemand een dienst. Natuurlijk valt er veel te zeggen over de complexe relatie tussen Strauss en het nazi-regime in de jaren dertig, maar dat thema is al voortreffelijk behandeld door Ronald Harwood in zijn toneelstuk Collaboration. Bovendien is dit specifieke werk daar niet de juiste plek voor; hier draait het om het contrast tussen de zuiverheid van de natuur en de corruptie van de samenleving. Als er al sprake is van maatschappijkritiek, dan is die veel indirecter; het was Strauss' poging om zich terug te trekken uit een publiek leven waar hij steeds meer een afkeer van kreeg. Een ecologische invalshoek had waarschijnlijk beter gewerkt dan een teruggreep naar nazi-Duitsland, inmiddels toch een beetje een operacliché.

Er is nog een serieus probleem met deze productie: het ontbreken van een orkest of in elk geval een klein ensemble. Ik begrijp dat dit niet de schuld is van Opera at Home, die van de erven Strauss geen toestemming kregen voor meer dan een piano. Maar in dit soort post-Wagneriaanse opera's zijn de instrumentale texturen cruciaal voor het drama, niet slechts een harmonische begeleiding. Op de belangrijkste momenten vloeide de energie weg uit wat glorieuze climaxen hadden moeten zijn, simpelweg omdat het orkest ontbrak.

Dit is geen kritiek op het uitstekende spel van Marta Lopez, maar een constatering dat – in tegenstelling tot veel andere Grimeborn-producties dit jaar die met een kleine bezetting wél werkten – hier de essentie van het stuk verloren gaat. Strauss schreef zijn partituren met een oor voor sonische complexiteit om schijnbaar eenvoudige effecten te bereiken. Haal je de details weg, dan blijft er weinig over. Als je de weelderige klimrozen van een muur wegtrekt, blijft er slechts een kale muur over, hoe mooi het metselwerk ook is.

Er waren enkele sterke optredens, al zorgde de technische moeilijkheidsgraad van de partituur hier en daar voor hoorbare spanning. Als Daphne acteerde Viani met de juiste gratie en rust, en ze beschikt zeker over het juiste stemgewicht voor deze rol. Ook haar timing in de snelle dialogen van het tekstgevoelige libretto was uitstekend. Echter, in de langgerekte lijnen van haar lofzang op de natuur en de finale metamorfose werd de intonatie onzeker en klonk de toon wat geforceerd.

De heroïsche tenorrollen van Strauss zijn nagenoeg onmogelijk: ze vereisen een enorm volume gecombineerd met een extreem hoge tessitura. Zowel Upperton als Ntourntoufis leken vocaal onder grote druk te staan, wat afleidde van hun overtuigende spel en sterke fysieke aanwezigheid. Gower en Gawara zongen beiden uitstekend als de ouders van Daphne, en ook de kleinere rollen van de herders en dienstmeisjes werden bovengemiddeld goed vertolkt door jonge zangers van wie we ongetwijfeld meer gaan horen. Jose Gandia zette als dirigent bovendien de juiste, flexibele tempi neer in de lastige passages van de partituur.

Niet alles bij Grimeborn kan een schot in de roos zijn. Hoewel de inzet van alle betrokkenen lof verdient, is deze bewerking niet volledig geslaagd. Om het werk echt op waarde te kunnen schatten, hoop ik dat er toekomstige uitvoeringen komen met een volledig ensemble van strijkers en blazers. Alleen dan kan de zilverachtige glans van dit fragiele meesterwerk echt tot zijn recht komen.

Nog één puntje van kritiek: kan iemand bij de Arcola de boventiteling voortaan op een plek hangen waar het hele publiek het kan zien? In voorgaande jaren lukte dat wel – waarom in 2015 niet?

Lees meer over het Grimeborn Opera Festival