RECENSIE: Dying For It, Atlantic Theatre Company ✭✭✭✭

De cast van Dying For It. Foto: Ahron Foster Dying For It

Linda Gross Theater: Atlantic Theater Company

17 januari 2015

4 sterren

De heersende opvatting is dat 'Russische komedie' een oxymoron is. Jarenlange doodsaaie interpretaties van Tsjechovs stukken als zware tragedies dragen niet bepaald bij aan het tegendeel. De prachtige bewerking van Neil Simon van enkele verhalen van Tsjechov, The Good Doctor, is op zijn eigen manier een meesterwerk dat bewijst dat humor en de Russische pen prima samengaan. Lichter werk van Toergenjev en pareltjes zoals Gogols De Revisor laten ook duidelijk zien dat Rusland de bakermat is van zowel fijnzinnige komedies als krankzinnige kluchten.

Nikolai Erdman schreef De Zelfmoordenaar in 1928, haalde zich daarmee de woede van Stalin op de hals en werd prompt naar Siberië verbannen. Het stuk werd verboden en tijdens Erdmans leven nooit opgevoerd. Pas toen de RSC het in 1979 onder het stof vandaan haalde, werd het een groot succes op zowel West End als Broadway.

Moira Buffini's "vrije bewerking" van Erdmans stuk, merkwaardig getiteld Dying For It, heeft net een speelperiode afgerond in het Linda Gross Theater off-Broadway; de productie werd geregisseerd door Neil Pepe voor de Atlantic Theatre Company.

Het fascineert me altijd waarom moderne bewerkers van Russische teksten er steevast op staan dat personages in gewone gesprekken de volledige naam van anderen gebruiken. "Wat ben je aan het doen Margarita Ivanovna Peryesvetova?" voelt nogal overbodig voor een moderne vertaling: waarom niet gewoon "Alles goed, Madge?" als je streeft naar helderheid en bondigheid? Buffini's script was hierin inconsequent; soms werd de volledige naam gebruikt, dan weer slechts een deel of een koosnaam. Maar goed, als je wilt dat de zaal lacht, kun je ze beter niet vermoeien met ingewikkelde en onbekende namen.

Buffini heeft zowel de verhaallijn als de personages ingekort – vrij efficiënt, dat moet gezegd – maar het leek nooit helemaal duidelijk of het eindresultaat nu een klucht met een diepere laag moest zijn of een zedenkomedie (al dan niet misplaatst). Er hangt een zekere loomheid en besluiteloosheid over de tekst, wat de eerste hindernis vormt voor een echt hilarische avond in het theater.

Het verhaal gaat over Semyon, een man die er maar niet in slaagt een carrière op te bouwen. In wanhoop probeert hij de tuba te leren (vraag niet waarom), maar dat mislukt, waarna hij concludeert dat hij een eind aan zijn leven moet maken; een daad van verzet en een statement over de kwaliteit van zijn bestaan. Hij wil een brief achterlaten zodat niemand zich schuldig hoeft te voelen.

De weg naar zelfdestructie gaat echter niet over rozen. Zodra het nieuws van zijn geplande zelfmoord uitlekt, proberen diverse belanghebbenden de situatie voor eigen gewin te exploiteren. Er is een glurende postbode die Semyon aanspoort zich op te offeren voor "de partij", een wulpse vrouw die wil dat zijn dood een uiterst romantische aangelegenheid wordt, een schoonmoeder die hem en zijn nutteloosheid liever kwijt dan rijk is, een priester die het ziet als een manier om de steun voor zijn geloofsgemeenschap te versterken, en een progressieve denker die vindt dat hij zichzelf moet ombrengen voor het welzijn van de samenleving. Gezellige boel dus.

Er wordt een groot feest georganiseerd om hem in stijl uit te luiden, maar uiteraard slaagt hij er niet in de daad bij het woord te voegen. Dit leidt tot gefrustreerde omstanders die een leven wilden vieren dat werd opgegeven voor "de goede zaak", woede in diverse soorten en maten, en een behoorlijk grappige scène met een open kist en een lijk dat doet alsof. En dan, onverwacht, een duistere wending. Welke wending? Tja, dat zou een spoiler zijn, zoals de jeugd dat noemt.

Het is niet moeilijk om Stalins giftige reactie op het origineel te begrijpen: het is een gitzwarte komedie, stevig geworteld in de reacties op en naleving van het communistische dogma en de fundamenten van de stalinistische staat. In die tijd en op die plek moet het een enorme schokgolf teweeg hebben gebracht, wellicht vergelijkbaar met de reactie van Noord-Korea op een recente Sony-film.

Ontwerper Walt Spangler heeft getracht de sfeer van het Rusland van weleer op te roepen met een decor dat scheef en haveloos is, met afbladderend behang, talloze deuren om mee te slaan (of door te spioneren) en een trap die de toeschouwer voortdurend herinnert aan het concept van sociale klassen. Toepasselijk genoeg is het decor blauw – passend bij de gemoedstoestand van Semyon, die met zijn vrouw Masja een soort Harry Potter-achtig bestaan leidt onder de trap; hoewel ze, in tegenstelling tot Potter, geen deuren hebben en geen privacy, behalve de duisternis.

De kostuums houden het midden: Suttirat Larlab en Moira Clinton zorgen voor een semi-moderne interpretatie van boeren- en kameraad-kledij die zowel fraai is als succesvol in het oproepen van het Stalin-tijdperk. Er zijn zelfs muzikanten die weemoedige viool- en accordeonmuziek spelen (prachtige, indringende melodieën van Josh Schmidt) om het bekende westerse beeld van Rusland uit die tijd te versterken.

Buffini kiest voor grotendeels modern klinkend taalgebruik (afgezien van het eerder genoemde gebruik van volledige namen) en dit geeft het stuk een directheid, maar plaatst het ook mijlenver buiten de oorspronkelijke context. Pepe heeft dus een behoorlijke kluif aan het smeden van al deze elementen tot een consistent geheel.

Dankzij een uiterst getalenteerde cast slaagt hij daar – bewonderenswaardig genoeg – grotendeels in.

Centraal in het stuk, met de zwaarste taak op zijn schouders, staat Joey Slotnick als Semyon. Slotnick beheerst die perfecte mix van onbegrip en vastberadenheid die zo cruciaal is in dit soort komisch werk. Hij is maniakaal, waanachtig, beschaamd, sluw en meegaand; een rioolrat die door een tunnel rent waarin hij zichzelf heeft geworpen en die snel volloopt met troebel, ijskoud water.

Technisch gezien is zijn spel strak en gestileerd, maar het heeft meer overgave nodig, meer innerlijk vuur en een tikkeltje meer ongecontroleerde felheid om uit te groeien tot een meesterlijke komische vertolking.

De rest van de cast, die allemaal zeer duidelijk omlijnde bijrollen en specifieke komische functies hebben, is unaniem uitstekend, maar zij spiegelen hun spelniveau aan dat van Slotnick. Hierdoor ontstaat een wenselijke eenheid, maar tegelijkertijd bereiken de momenten die de toppen van een lachsalvo-Mount Everest zouden kunnen zijn die hoogtes net niet, simpelweg omdat niemand de door Slotnick gestelde grenzen doorbreekt.

Mary Beth Peil geniet zichtbaar van haar rol als de venijnige schoonmoeder van Semyon en is een genot om naar te kijken. Als Masja, de lijdzame echtgenote van Semyon, is Jeanine Serralles een triomf van verwarde angst en onbegrip.

Peter Maloney is voortreffelijk als een zeer onheilige priester die Semyon aanspoort om zijn leven te nemen met een genoegen dat even verontrustend als geloofwaardig is (zeker in deze tijden van fanatiek religieus vuur), en Clea Lewis was grappig en eigenzinnig als Kiki, de ietwat doorgedraaide amoureuze aanbidster die tussen Semyon en Masja in komt te staan.

Bijzonder goed was Ben Beckley als de Russische equivalent van Postman Pat (zij het met een duister randje) die graag spioneert voor de Partij, en Robert Stanton als de stijve intellectueel die nergens echt bij lijkt te horen.

De beste scènes waren de groepsstukken – het uitgelaten feest om Semyons geplande zelfmoord te vieren en de ontknoping rond de kist wanneer de waarheid aan het licht komt. De cast was perfect op elkaar ingespeeld en wist de interactie op een heerlijk dwaze manier vorm te geven, terwijl ze trouw bleven aan de innerlijke drijfveren van hun personages.

Solide ensemblespel haalde het beste uit deze merkwaardige bewerking van Erdmans origineel, wat definitief bewijst dat we hier te maken hebben met een zeldzaam verschijnsel: een oprechte en onmiskenbare Russische komedie.