RECENSIE: Each His Own Wilderness, Orange Tree ✭✭✭✭✭

Rosie Holden en Joel MacCormarck in Each His Own Wilderness. Foto: Richard Hubert Smith Each His Own Wilderness

Orange Tree Theatre

5 Sterren

Doris Lessing won tijdens haar leven alle denkbare literaire prijzen, waaronder de Nobelprijs; ook na haar dood in 2013 is haar reputatie als romanschrijfster onverminderd groot gebleven. Toch zijn er aspecten van haar veelzijdige oeuvre die nog steeds onderbelicht blijven, met name haar drie toneelstukken. Een van deze vroege werken is nu door Paul Miller nieuw leven ingeblazen in het Orange Tree Theatre in Richmond. Each His Own Wilderness ging oorspronkelijk in 1958 in première in het Royal Court onder regie van John Dexter. Op het eerste gezicht lijkt het stuk aan te sluiten bij het felle protest van de Osborne-generatie tegen de zelfgenoegzaamheid van het Groot-Brittannië in de jaren vijftig, maar de werkelijkheid is intrigerender, complexer en stemt tot nadenken. Lessing maakte er altijd een deugd van om hokjesgeest te vermijden, zowel in vorm als inhoud: haar werk verkent rusteloos verschillende vormen en genres, van conventioneel tot onorthodox. Hoewel ze de idealen van progressieve politieke en feministische bewegingen leek te omarmen, weigerde ze resoluut om zich officieel bij hen aan te sluiten. Dit was een ironische, schrijvershouding en niet louter een kwestie van persoonlijke eigenzinnigheid. In haar beroemdste boek, Het gouden dagboek, dat direct na dit stuk werd geschreven (en er duidelijk mee verbonden is), stelt ze dat ‘kunst de spiegel is van onze verraden idealen’; op zeker niveau zijn zowel die roman als dit toneelstuk uitgebreide commentaren op die wrange, scherpzinnige observatie. De personages tonen niet alleen het menselijke vermogen om tegenstrijdige idealen tegelijkertijd te koesteren, maar ook onze neiging om het persoonlijke in het politieke te verpakken. Dit wekt de scepsis of zelfs de nobelste idealen ooit losgekoppeld kunnen worden van een zekere mate van zelfbedrog.

Het stuk draait om de relatie tussen Myra Bolton, een weduwe van middelbare leeftijd, en haar zoon Tony, die onlangs is teruggekeerd uit de militaire dienstplicht om in hun ruime maar overvolle Londense huis te gaan wonen. Myra is een vrouw van uitzonderlijke maar uitputtende vitaliteit, toegewijd aan opeenvolgende politieke campagnes, terwijl ze er tegelijkertijd een hectisch gevoelsleven op nahoudt met een reeks ‘ooms’ (zoals Tony ze noemt) die haar echtgenoot hebben opgevolgd, die lang geleden sneuvelde tijdens de Blitz. Myra is voor haar omgeving een fascinerende en charmante vrouw die het leven ten volle omarmt, maar Lessing gebruikt de relatie met haar zoon om te suggereren dat ze wellicht evenveel schade aanricht als goed doet. Aanvankelijk krijgen we de indruk dat haar energie te ongericht en chaotisch is om echt succesvol te zijn: ze slaagt er niet eens in om de demonstratie bij het parlement te bereiken waar de eerste scènes om draaien. Haar huis zit vol met aanlopers en zwervers, waardoor haar zoon op een bank in de gang moet slapen. Het decor zelf symboliseert deze wanorde; de gehele voorstelling speelt zich af in een rommelige, maar prachtig met patroontegels belegde hal.

Belangrijker is dat Myra onbedoeld veel schade toebrengt aan degenen die haar lief zijn door hun gevoelens te negeren of te passeren voor het vermeende hogere doel. In een knappe omkering van verwachtingen is het haar zoon die verlangt naar stabiliteit, orde en een rustig gezinsleven, terwijl de ouder die mogelijkheden voortdurend dwarsboomt. De apolitieke, droog-observerende en aan de kant gezette Tony toont de persoonlijke tol van activisme binnen het gezin en verlangt ernaar met rust gelaten te worden om zijn eigen leven in te richten. In plaats van ‘gekweld te worden door zaken duizenden kilometers verderop’, wil hij in waardigheid thuiswonen in ‘het arme kleine Groot-Brittannië’. De confrontatie tussen moeder en zoon verdiept zich – ondanks de goede bedoelingen van beide kanten – en mondt uit in een troosteloze conclusie voor beiden. Lessings laatste sombere commentaar lijkt te zijn, zoals ze elders schreef: ‘Er valt niet veel te zeggen voor oprechtheid op zich.’

In het eerste toneelstuk van een auteur die zoveel gelezen heeft, verwacht je echo's van andere werken, en die zijn er ook. Op sommige momenten lijkt Myra een reïncarnatie van Judith Bliss uit Hooi-koorts, en de gespannen dialogen tussen moeder en zoon doen sterk denken aan Cowards The Vortex. Tony bezit ook veel van de welbespraaktheid, scepsis en besluiteloosheid van Hamlet. Andere verwijzingen en stereotypen zijn ongetwijfeld te vinden, maar dat doet er niet toe als het stuk op eigen benen overtuigt. En dat doet het absoluut. De dialogen zijn meeslepend naturalistisch, geestig en aangrijpend, en bevatten pareltjes van diepgaand inzicht die op natuurlijke wijze in de gesprekken verweven zijn. De personages zijn trefzeker neergezet, zowel de hoofdrolspelers als de bijrollen. Er zijn prachtige kansen die hier uitstekend worden benut, vooral door Susannah Harker als Myra’s droevige, wereldwijze vriendin Milly Boles, die zich terdege bewust is van de gevolgen van haar daden op een manier die Myra vreemd is. Ook zijn er sterke bijrollen van Roger Ringrose als Mike Ferris, een oudere bewonderaar van Myra wiens onopgemerkte toewijding aan haar idealen een ander slachtoffer is van ‘oprechtheid’, en Rosie Holden als Rosemary, een naïeveling in dit wereldse huishouden die steun zoekt bij Tony. Hoewel ze weinig tekst heeft, speelt ze prachtig in op de woorden en reacties van de anderen, bijna als een koor dat commentaar geeft op de handeling.

Toch staat of valt dit stuk met de kwaliteit van de interactie tussen Myra (Clare Holman) en haar zoon (Joel MacCormack). Het acteerwerk is hier werkelijk voortreffelijk. Holman vangt het wispelturige, aanstekelijke charisma van Myra, evenals het innerlijke verdriet en de angst voor het ouder worden die haar rusteloosheid drijven. Haar goede bedoelingen en onstuitbare neiging om anderen zonder overleg te organiseren zijn prachtig in balans in een vertolking met een vloeiende elegantie. De sleutel tot de prestatie van MacCormack ligt daarentegen in zijn stilte en beheersing; de manier waarop hij je meetrekt in zijn ingetogen wereld zonder braaf te worden, en de prachtige verbale muziek die hij aan de tekst geeft.

Het stuk is niet zonder zwaktes. Sommige bijrollen zijn erg oppervlakkig geschetst en bieden de acteurs weinig ruimte voor ontwikkeling. Het wordt nooit helemaal duidelijk waarom Myra en Philip (John Lightfoot) zo’n grote passie voor elkaar hadden, en Sandy Boles (Josh Taylor), Myra’s geliefde aan het begin van het stuk, blijft een ‘gladde streber’. Ook de relatie tot zijn eigen moeder blijft frustrerend onderbelicht. Daarnaast gaat Lessing uit van de psychologische nabijheid van de Tweede Wereldoorlog en de toenmalige realiteit van de waterstofbom en de dienstplicht, zonder deze altijd even geloofwaardig in de structuur van het stuk te verweven. Voor deze personages mag het dan zo zijn dat ‘politiek dezelfde intensiteit heeft als seks’, maar dat voelen we niet echt via de schrijfstijl zelf; Tony’s militaire verleden verdwijnt zodra hij in de eerste scène zijn uniform uittrekt. Als dit stuk in sommige opzichten gedateerd aanvoelt, is dat niet omdat de ideeën hun tijd hebben gehad, maar omdat de toenmalige debatten en setting eerder als vanzelfsprekend worden aangenomen dan echt ingebed.

Bij elke herneming is de doorslaggevende vraag of het stuk op eigen kracht overleeft of afhankelijk is van contextuele uitleg. Ik twijfel er niet aan dat dit stuk een eigen vitaliteit en kracht bezit en een herontdekking verdient. Dat komt uiteindelijk omdat het een prachtig podium biedt voor de kenmerkende, onillusionaire kwaliteiten die Lessings grootheid als schrijver markeren: aan de ene kant wordt de zaak voor georganiseerd activisme en een leven vol toewijding aan visionair altruïsme krachtig neergezet; maar dit wordt in evenwicht gehouden door een nietsontziende helderheid over de mengeling van motieven en de persoonlijke prijs die aan zulke levenskeuzes verbonden is. Haar onsentimentele boodschap lijkt te zijn dat er in een wereld van toenemende versplintering – tussen families, geslachten, generaties en binnen onze eigen persoonlijkheid – geen pasklare ideologische oplossingen bestaan, alleen compromissen die vaak ongemakkelijk zijn. Het hoogst haalbare is vaak een mate van zelfbewustzijn over onze eigen eindeloze tegenstrijdigheden en ons zelfbedrog…. Each His Own Wilderness.

Het Orange Tree Theatre heeft een unieke positie verworven als dé plek voor nieuw werk en zorgvuldig gekozen hernemingen van lang vergeten repertoire. Deze productie is een kroon op dat werk en een nieuw succes voor regisseur Paul Miller en zijn creatieve team in hun bekroonde eerste seizoen.

Each His Own Wilderness is tot en met 16 mei 2015 te zien in het Orange Tree Theatre