RECENSIE: Hamlet, English Repertory Theatre ✭✭✭

Rachel Waring als Hamlet. Foto: Guy Dovell Hamlet

English Repertory Theatre, Cockpit Theatre, Marylebone

18 februari

3 Sterren

Hoe goed kennen we Hamlet nu werkelijk? Dat is de kernvraag van deze prikkelende, gestroomlijnde versie van het stuk die momenteel te zien is in het Cockpit Theatre. We denken het stuk misschien te kennen, al is het maar als een onuitputtelijke verzameling citaten, maar het passief lezen van de tekst is iets heel anders dan het ervaren als drama. Bovendien is er, gezien de lengte van de volledige uitvoering (die met 4 tot 5 uur niet onderdoet voor een Wagner-opera), geen sprake van een vastomlijnde of voorspelbare opvoeringstraditie.

Elke regisseur moet keuzes maken en snoeien in de fascinerende maar ook gebrekkige overvloed van het stuk. Elke interpretatie is noodgedwongen selectief om chocola te kunnen maken van de vele tegenstrijdige lezingen en de motieven van het hoofdpersonage. Dit is veel meer een 'probleemstuk' dan de latere werken van Shakespeare die die stempel traditioneel krijgen.

English Repertory Theatre en regisseur Gavin Davis hebben een versie gemaakt van slechts 100 minuten (inclusief pauze) die direct stelt: 'er is geen geest, er is geen twijfel, er is alleen wraak'. Een opstelling van witte tafels en stoelen, die in elke scène wordt aangepast op een manier die doet denken aan het decor van Peter Brook, zet een abstracte toon. Het toneelbeeld wordt gecompleteerd door een klaslokaal waarin Hamlet, Ophelia, Rosencrantz (hier samengevoegd met Guildenstern) en Laertes les krijgen van Horatio en Polonius, met Gertrude en Claudius als (ogenschijnlijk) de hoofdonderwijzer en zijn vrouw.

Er is geen geest, vrijwel geen grafdelvers-scène, en de eerste twee acts zijn in elkaar geschoven om Hamlets getalm en weifelingen te schrappen. Hamlet leert over de moord op zijn vader via een brief in plaats van een nachtelijke ontmoeting op de kasteelmuren. Wat overblijft is een stuk vol actie in plaats van reflectie; in feite een 'wraaktragedie', maar dan een die gedreven wordt door puberale angst en afkeer van autoriteit in plaats van politieke of strategische berekeningen.

Deze benadering levert winstpunten op. Er zit een flow en vrijheid in de actie die zeer welkom is, vooral wanneer de mogelijkheden van de Cockpit (spelen 'in the round' met meerdere in- en uitgangen) zo goed worden benut om continue interactie en rusteloze beweging te genereren.

Met name de slotscènes dringen met een meedogenloze, ononderbroken focus aan op het uiteindelijke sterfscène-tableau, wat zeer boeiend en verfrissend werkt. Ook de scènes waarin autoriteit wordt geconfronteerd en gevat bespot, komen in de klaslokaal-setting uitstekend tot hun recht en werken oprecht op de lachspieren.

De woordspelingen tussen Polonius en Hamlet zijn hier echt grappig in plaats van vermoeiend, overtuigend neergezet als de rivaliteit tussen een pompeuze leraar en een briljante leerling die ontaardt in een dodelijke machtsstrijd. Het contrast tussen de gladde 'House of Cards'-tactieken van Claudius en Hamlets rauwe afkeer van corruptie komt met authentieke kracht over, vooral tijdens de gespannen momenten van de mislukte biecht van de koning.

Toch zijn andere verkende paden minder vruchtbaar en zelfs verwarrend. Het ontbreken van de geest verzwakt de drijfveer van Hamlet, en de aanwezigheid van Ophelia in de klas tijdens Hamlets gespreek verschuift hun emotionele band radicaal; ze wordt hierdoor medeplichtig aan en bewuster van zaken dan Shakespeare oorspronkelijk toelaat.

Een drastische bewerking van tekst en actie is altijd geoorloofd, mits de emotionele en psychologische verbanden tussen de hoofdpersonen helder blijven. Door sommige elementen van de plot dik aan te zetten en andere weg te laten, behoudt deze bewerking helaas niet altijd die authentieke structuur. Wie het stuk voor het eerst in deze versie ziet, zou veel missen.

Echt grote producties proberen niet álle psychologische facetten van Hamlets complexe geest te vangen, maar ze bieden genoeg hints zodat de verbeelding en de voorkennis van het publiek het resterende werk kunnen doen om de gaten in te vullen.

De sterke punten van deze productie zijn daarom ook direct de zwaktes, zoals blijkt uit de klaslokaalversie van de slachting van Priamus door de 'woeste Pyrrhus', in zekere zin het hoogtepunt van de eerste helft. Het is een fraaie en dramatisch komische vondst om deze satire op de wraak-melodrama's neer te zetten als een les over de Ilias die volledig uit de hand loopt, ten koste van leraar klassieke talen Polonius.

Maar om dit vervolgens te laten overgaan in een gefragmenteerde en ronduit warrige versie van 'O, wat een ploert en slavenhond ben ik!' doet de bedoelingen van Shakespeare echt geweld aan. Het mist een van de grote momenten in het stuk waar verbale precisie en fijngevoeligheid essentieel zijn. Dit was niet het enige moment in de voorstelling waar er onduidelijkheid heerste over de overgang van scherpe satire en droge humor naar oprechte bezieling en overtuiging.

Deze kwesties hadden (ironisch genoeg) beter opgelost kunnen worden met meer aandacht voor de klank en textuur van de taal zelf, die intern telkens aangeeft waar nuances in tempo en kleur nodig zijn.

De meest geslaagde acteurs waren degenen die de verzen in hun voordeel gebruikten in plaats van ze in een emotioneel keurslijf te dwingen. Polonius (Oliver Hume), Claudius (Jon House) en Gertrude (Helen Bang) deden dit het hele stuk door, en Hamlet (Rachel Waring) blonk hierin uit in de latere fases. Men kreeg het gevoel dat de hele cast gaandeweg de speelperiode meer vertrouwen zal krijgen door met de tekst mee te werken in plaats van ertegenin.

Deze kanttekeningen bij de interpretatie doen niets af aan de intensiteit en kwaliteit van de cast; er zijn geen zwakke schakels en er is veel behendig en origineel werk te zien, vooral in de choreografie. Als Hamlet was Rachel Waring bijzonder sterk in de tweede helft, waar de fysieke energie en de broeiende minachting uit de eerdere scènes werden omgezet in een onvermurwbare belichaming van 'mijn gedachten zijn bloedig, of ze zijn niets waard'.

Het was een fout om een pauze in te lassen bij deze productie, wat dan ook een ster kost in deze recensie: als je Hamlet als een wraaktragedie speelt, moet de thriller ononderbroken zijn vaart kunnen opbouwen.

Dat gezegd hebbende, voor wie passie heeft voor nieuwe benaderingen van Shakespeare, is dit een meeslepende avond in het theater die in de beste zin des woords controversieel is. Zoals altijd was de levendigheid van de gesprekken aan de bar tijdens de pauze en na afloop de beste aanbeveling.