RECENSIE: The Rivals, Arcola Theatre ✭✭✭✭✭

The Rivals

Arcola Theatre

16 oktober 2014

5 sterren

Recensent - Tim Hochstrasser

Producties van de twee meesterwerken van Sheridan, The Rivals en The School for Scandal, lijken tegenwoordig schaars. Dat is een enorme zonde, gezien de prachtige kansen die beide stukken bieden voor acts van topniveau in alle leeftijdscategorieën, met rollen die voor zowel mannen als vrouwen even zwaar als gevat zijn. Terwijl alle stukken van Wilde, zelfs zijn mindere werken, regelmatig worden opgevoerd, is het raadselachtig waarom deze twee parels – die soortgelijke stilistische uitdagingen bieden – veel minder vaak te zien zijn. Het is dan ook een genoegen om een voortreffelijke nieuwe versie van Sheridans eerste grote succes te mogen vieren, die momenteel in het Arcola Theatre in Dalston speelt. Ga het zien zolang het nog kan…

The Rivals is geen perfect stuk. Bij de eerste opvoering in 1775 flopte het, en zelfs na flinke inkortingen en herschrijvingen kan de tweede helft wat traag aanvoelen. Tegen die tijd zijn de meeste plotlijnen al ontrafeld, waardoor de aandacht van het publiek kan verslappen als de tekst niet met tempo en inventieve enscenering wordt gebracht. Producties lopen ook het risico te 'veilig' te worden, waarbij het wordt behandeld als een braaf kostuumdrama dat enkel dient als voertuig voor de steracteurs die Mrs Malaprop, Sir Anthony Absolute en de verliefde koppels spelen. Toch zou het een scherp randje moeten hebben, een stuk dat zich pas op het allerlaatste moment en bijna met tegenzin schikt in een verzoenend ritme.

Constante uitbarstingen van woede, seksuele frustratie en vijandigheden tussen stad en platteland, Engels en Iers, zoon en vader, en bediende en meester vormen de rode draad in elke scène. De verschillende uitingen van ijdelheid, zowel misogyn als misantropisch, vormen de kern van de humor, die soms nog steeds ongemakkelijk wreed en spottend uit de hoek komt. Bij de oorspronkelijke, nogal schandalige ontvangst was het juist de rauwheid van het stuk die opviel, niet de verfijning als zedenkomedie; elke moderne productie moet die eigenschappen weten te vangen om ons opnieuw naar het stuk te laten kijken.

Het is een groot compliment aan de cast en het creatieve team dat zij de moed hebben om de verleiding te weerstaan het stuk te moderniseren omwille van de vernieuwing. In plaats daarvan graven ze diep in de tekst voor nieuwe, overtuigende antwoorden.

Regisseur Selina Cadell schrijft in het programmablad dat ‘acteurs tegenwoordig gewend zijn om een sfeer op de inhoud te projecteren, omdat hun band met taal minder sterk is geworden. De uitdaging voor de acteur in deze komedie is ontdekken hoe het personage uitsluitend door de taal tot leven komt.’ In plaats van gekunsteld naturalisme omarmen ze de uitdaging om 'natuur' te vinden in de kunstgrepen, alsof het al Wilde’s ‘trivial comedy for serious people’ betrof. De acteurs spelen hun rollen met bittere ernst, waardoor de humor juist sterker naar voren komt. Bovendien vinden ze exact het juiste tempo door de prachtig geformuleerde monologen van Sheridan niet af te raffelen. Het beheersen van die lange zinnen, met al hun tussenzinnen en nuances, vereist de behendigheid van een surfer op de top van een golf: houd je te veel in, dan verlies je het publiek; ratel je door, dan mis je de clou.

Elk lid van de cast was voorbeeldig in het nemen van de tijd waar nodig en het opvoeren van het tempo wanneer de scène om dynamiek en fysieke interactie vroeg. Door te vertrouwen op de taal en de personages zorgvuldig van daaruit op te bouwen, was de beloning des te groter in de slotscènes wanneer het tempo van het plot wat inzakt; de gedetailleerde vertolkingen zorgen tegen die tijd voor een eigen komische kracht. Elke acteur begreep dat in een tijdperk waarin aanraking en menselijk contact beperkt en formeel waren, taal – van fijnzinnige gevatheid tot brutale schunnigheid – het hele spectrum aan emoties, frustraties en jaloezie moet uitdrukken dat in een modern stuk door lichaamstaal zou worden getoond. Het doorbreken van de ‘vierde wand’ was destijds volkomen acceptabel; het herinnerde ons eraan dat we naar een toneelstuk keken, precies zoals een achttiende-eeuws publiek dat ervoer. Maar om dat te laten werken, moet de taal met diep respect en vol overgave worden behandeld. Het was een zeldzaam genoegen om tekst met zoveel zelfverzekerdheid en driedimensionaal plezier in de verbeeldingskracht te horen brengen.

Deze uitstekend op elkaar ingespeelde cast kent geen zwakke plekken, en het is eigenlijk onmogelijk om individuele prestaties eruit te lichten. Toch moet ik Iain Batchelor’s Jack Absolute en Nicholas Le Prevost als zijn vader prijzen om de technische kundigheid waarmee ze ons na hebben laten denken over deze bekende tekst. Door te dreigen met woede maar deze pas te uiten op het moment dat je het niet verwacht, gaf Le Prevost een masterclass in komische timing. Batchelor gaf Capt. Jack en Ensign Beverley een glansrijke, gevatte invulling.

Gemma Jones schitterde als Mrs Malaprop in een wolk van grijze zijde en roze tule, en verdient lof omdat ze haar creatieve taalgebruik niet te dik aanzette. Haar vermaarde versprekingen vloeiden op natuurlijke wijze voort uit haar betogen in plaats van als een losstaande grap.

Jenny Rainsford gaf op elegante wijze gestalte aan een Lydia met meer pit en strijdlust dan gebruikelijk, en Justine Mitchell was een toonbeeld van ingetogen beheersing als de veelgeplaagde Julia. Adam Jackson-Smith speelde Faulkland met een vleugje John Cleese, wat een handig referentiekader bood voor de vermoeiende, zelfdestructieve scrupules van het personage.

De rollen van de Ier en de boer op de buiten zijn in de tekst wat minder uitgewerkt, maar werden die avond overtuigend neergezet. Alle bedienden grepen hun momenten van interactie en commentaar met veel bravoure aan.

Mijn enige puntje van kritiek betreft de enscenering. De ruimte in het Arcola Theatre is qua vorm lastig en vereist een zorgvuldige aanpak om scènes naadloos in elkaar te laten overvloeien. Hier was er iets te veel 'gedoe' tussen de scènes door, zij het door het verplaatsen van decorstukken (zoals een onnodig bordkartonnen ornament om een buitenlocatie aan te duiden) of door muzikale intermezzo's. Bij een stuk van deze lengte, waarbij de tekstbehandeling zo subliem was, is het jammer dat de overgangen niet vloeiender waren, zeker in de structureel zwakkere tweede helft. Hoewel het stuk zich in Bath afspeelt, hoeven we dat niet letterlijk en tot in detail terug te zien in de decors.

Echter, dit kleine bezwaar terzijde, is deze productie een gedenkwaardige en prikkelende visie op een oude favoriet. Het is een van de grappigste theateravonden die momenteel in de stad te vinden zijn. Je hoeft het niet met mijn ‘derangement of epitaphs' eens te zijn, maar mis het niet….