RECENSIE: Twelfth Night, Richmond Theatre ✭✭✭

Michael Benz als Sebastian in Twelfth Night. Foto: Mark Douet Twelfth Night

English Touring Theatre

Richmond Theatre (Op tournee)

19 november 2014

3 sterren

De essentie van Shakespeares romantische komedie-meesterwerk, Twelfth Night, draait om travestie en persoonsverwisseling. Viola, schipbreukeling en gescheiden van haar tweelingbroer, neemt een mannelijke vermomming aan en treedt onder de naam Cesario in dienst aan het hof van graaf Orsino. De graaf voelt zich vreemd genoeg aangetrokken tot Cesario, niet wetende dat 'hij' een 'zij' is. Dit wordt nog ingewikkelder door de opdracht die Orsino aan Cesario geeft: de Vrouwe Olivia namens hem het hof maken. Cesario faalt hopeloos in die taak, maar Olivia valt wél voor een bewonderaar: Cesario. Kortom: een vrouw verkleed als man, vurig achterna gezeten door een vrouw die denkt dat zij een man is, terwijl een andere man, die ook denkt dat zij een man is, voor die man valt. Travestie en een flinke portie hilariteit.

In de productie van Twelfth Night van Jonathan Munby, die nu in het Richmond Theatre speelt als onderdeel van de Britse tournee (een coproductie van Sheffield Theatres en English Touring Theatre), ligt de nadruk zwaar op de verwarring rondom die travestie. Zowel Viola/Cesario als Olivia besteden een buitensporige hoeveelheid tijd aan schreeuwen, snauwen en luidruchtig zijn. Waarom precies, wordt nooit helemaal duidelijk. Gelukkig gaan de woorden en de betekenis ervan niet verloren in al dat lawaai.

Dat gezegd hebbende, lijkt Munby een duidelijke visie voor deze productie te hebben: het benadrukken van de melancholische kanten van het stuk, reflectiever zijn en sommige personages mogelijk zelfs vanuit een andere hoek belichten.

Feste wordt een soort verteller van het verhaal. Hij betreedt het verduisterde podium via de zaal en zoekt, met gitaar in de hand, een plekje in het licht op het toneel, waar hij een zeer treurig lied begint te zingen. De rest van de cast verschijnt achter hem, alsof hij hen heeft opgeroepen, wat een effectief tableau vormt dat intrige belooft. Dan begint het stuk pas echt.

Orsino (Jake Fairbrother) lijdt overduidelijk wanneer we hem voor het eerst zien; hij is misschien zelfs een beetje van de wijs. Hij trekt zijn overhemd uit en gaat in de regen staan. Munby zet hem hiermee effectief neer als iemand die minstens liefdesverdriet heeft, of zelfs krankzinnig is. Hij trekt deze lijn door met een vreemde, bijna speelse en zeker eigenzinnige vertolking van de beroemde "If Music Be The Food Of Love"-scène en probeert dan, geheel onverklaarbaar, Cesario te kussen bij hun eerste gezamenlijke scène, precies op het moment dat Orsino Cesario opdraagt Olivia het hof te maken.

Het is duidelijk dat Orsino in de war is. Maar niet op de gebruikelijke manier, waarbij hij gaandeweg het stuk beseft dat hij diep verliefd wordt op de jongen die hem dient. Nee, hier spat zijn verwarring en onvoorspelbaarheid er vanaf het begin vanaf. Hij tolt door die verwarring heen totdat hij uiteindelijk Cesario, de jongen van wie hij houdt, tot zijn vrouw neemt. Je krijgt het gevoel dat het huwelijk weleens ongelukkig zou kunnen uitpakken – niet in de laatste plaats omdat Olivia, hoewel inmiddels getrouwd met Sebastian, haar handen niet van Viola kan afhouden, de vrouw van wie ze hield omdat ze dacht dat het een man was.

Ook voor Sebastian loopt het pad heel anders dan gebruikelijk. Aanvankelijk voelde het vreemd toen de Sebastian van Michael Benz de Antonio van Ross Walton zo vurig kuste in hun eerste scène. Antonio zette de kus aan en wilde dat deze langer duurde, maar Sebastian kuste als eerste, en zonder spijt. De ontknoping hiervan liet lang op zich wachten, maar kwam in de tweede akte met het pijnlijke definitieve afscheid van het tweetal. Benz legt zowel verlangen, verontschuldiging als schuldgevoel in die laatste blik en in het moment dat Sebastian voor zichzelf heeft om te overdenken wat hij heeft gedaan: trouwen met Olivia en het hart van Antonio breken.

Dus, net zoals Olivia haar gelofte van kuisheid verbreekt voor Cesario, geeft Sebastian zijn liefde voor Antonio op voor Olivia. Er is een moment in de laatste akte waarin Orsino Sebastian aanziet voor Viola, en het was moeilijk om je niet af te vragen of hij – in plaats van de gebruikelijke lach om de persoonsverwisseling – niet gewoon bij Sebastian zou blijven (het was immers een jongen op wie hij verliefd werd) en Olivia Viola zou gunnen, aan wie zij duidelijk de voorkeur geeft.

Het meest raadselachtige aan deze productie is dat het deel van het verhaal dat normaal gesproken melancholisch is, hier vrijwel van dat gevoel is ontdaan: het trieste relaas van de verwaande, pretentieuze Malvolio die wreed wordt bedrogen en vervolgens opgesloten door Sir Toby Belch en zijn bende, heeft hier geen zweem van tragedie. Het is ook niet bijzonder grappig, maar de momenten waarop je geraakt zou moeten worden, worden vreemd genoeg overgeslagen.

Feste benadrukt gedurende het hele stuk de rol van de droevige clown, zozeer zelfs dat het niet misplaatst zou hebben gevoeld als hij Puccini’s 'Vesti la giubba' had ingezet. De echte clown hier is Sir Andrew Aguecheek, hoewel hij goede ondersteuning krijgt van Maria. Sir Toby lijkt verloren in een waas van gal, alcohol en overdreven theatraal gedrag om echt grappig te zijn.

Dit heeft wederom tot gevolg dat een ander melancholisch moment, het punt waarop Sir Toby zich vol venijn tegen Sir Andrew keert, verloren gaat. In plaats daarvan toont Munby, tegenover Festes laatste melancholische lied, een beeld van de gelaten Sir Andrew die zijn koffers pakt en naar huis vertrekt, en een ander beeld van Sir Toby en zijn kersverse bruid Maria, die Olivia's landgoed verlaten voor huwelijkse – al dan niet gelukkige – zaken.

Zo eindig je aan het slot van deze productie met twee ogenschijnlijk/waarschijnlijk homoseksuele mannen (van wie er één wellicht krankzinnig is) die getrouwd zijn met twee vrouwen, van wie de één de andere getrouwde vrouw begeert; drie gebroken mannen; één waarschijnlijk ongelukkig getrouwd stel; en een nar die Rufus Wainwright op zijn somberst lijkt te kanaliseren. Het is niet de gebruikelijke triomfantelijke finale voor Twelfth Night.

Maar je krijgt ook iets anders wat je normaal niet ziet: een focus op het tragische aspect van de liefde. Zowel Orsino, Olivia als Malvolio worden tot wanhoop of bijna krankzinnigheid gedreven door onverwachte gebeurtenissen die hen in de kern raken. Malvolio door een brief waarvan hij denkt dat Olivia die voor hem schreef; Olivia door de intrigerende, als jongeman vermomde vrouw die haar over zichzelf leert; Orsino door diezelfde vrouw om dezelfde reden. Zelfs Sebastian lijkt enigszins verwilderd na zijn samenzijn met Olivia, misschien als uiting van zijn zelfbewustzijn: dat Antonio uiteindelijk toch niet de juiste voor hem was. De liefde, of de kans daarop, verandert hen stuk voor stuk fundamenteel.

Er ligt hier nog een andere nadruk: een ander trio dat door de liefde gestraft wordt: Antonio (vanwege zijn liefde voor en vertrouwen in Sebastian), Sir Andrew (vanwege zijn, zij het platonische, liefde voor en vertrouwen in Sir Toby) en Malvolio (vanwege zijn liefde voor Olivia en zijn geloof dat zij hem wil).

De alternatieve titel van Twelfth Night is 'What You Will' (Wat u maar wilt), en dat lijkt hier meer dan wat ook Munby's inspiratiebron. Hij heeft met grote vastberadenheid een nieuwe manier gevonden om de tekst te benaderen; hij heeft bewust verschillende aspecten van het verhaal benadrukt om de ervaring fundamenteel te veranderen. Dit is geen vrolijk avondje uit, en hoewel sommige acteerprestaties en de voordracht van de verzen te wensen overlaten, is er veel om over na te denken. De toeschouwers om mij heen die de voorstelling voor het eerst zagen, leken zeker te genieten van het spektakel, de geavanceerde toneelbeelden (er is een terugkerend motief van rode rozenblaadjes die op onverwachte plekken tevoorschijn spatten) en de donkere, broeierige sfeer. Misschien is dat te verwachten in een tijd waarin series als The Walking Dead en The Fall hits zijn?

Milo Twomey is uitstekend in vorm als Sir Andrew: een lange, slungelige, meelijwekkende ziel in maffe kleding, met een wanhopige behoefte om populair te zijn en een bijna kinderlijk plezier in stoute dingen. Twomey zet het personage trefzeker neer en haalt uit elke situatie een goede lach. Hij was hier het komische kompas.

Als Sebastian combineert Michael Benz een helder begrip van de verzen met een krachtige en complete karakterisering, wat de dramatische verrassing van de avond opleverde. Warm, sexy en in de war; deze Sebastian heeft een dubbelzinnige natuur die zijn status als Viola's tweelingbroer weerspiegelt. De blik van wilde, pas ontdekte opwinding op Benz' gezicht nadat hij met Olivia de koffer in is gedoken, is veelzeggend en overtuigend, en vormt een perfecte voorafschaduwing van het aangrijpende moment waarop hij Antonio's hart zal breken. Een nieuwe kijk op Sebastian, maar wel een die goed doordacht en geslaagd is.

Het is een genot om te luisteren naar de welluidende Malvolio van Hugh Ross; elk woord is duidelijk en krijgt aandacht. Echter, het personage is aan het begin van het stuk veel te sympathiek, waardoor het lastig is om de gemene acties van de andere personages tegen hem te begrijpen. Malvolio moet kwaadaardig en verachtelijk overkomen – althans vanuit het perspectief van Sir Toby, Maria en Fabian. Ross krijgt zelfs een hautaine onverschilligheid niet voor elkaar, waardoor het plezier van de scène met de buxusboom en de scène met de kousenbanden nooit echt uit de verf komt. En dat geldt ook voor het gevoel van onrecht wanneer hij wordt opgesloten.

Jake Fairbrother is een knappe Orsino, compleet met verwilderde ogen en een verwarde geest. Hij heeft een rijke, luxueuze stem die veel beter benut had kunnen worden om de lyrische aspecten van de verzen verfijnder te verkennen, maar hij zet zeker de onbeheerste graaf neer waar Munby op rekent. Ross Walton is een uitstekende en gepassioneerde Antonio en slaagt er, ongebruikelijk genoeg, in om van hem een gelaagd personage te maken dat in deze versie slechter wordt behandeld dan wie dan ook.

Er waren aspecten aan de optredens van David Fielder (Sir Toby) en Brian Protheroe (Feste) die vermakelijk en slim waren, maar geen van beiden werkt echt als geheel. Feste wordt hier neergezet als een zeer muzikaal wezen, maar Protheroe is meer acteur dan zanger; was dat anders geweest, dan was deze Feste wellicht heel bijzonder geweest. Fielder prevelt, slikt zijn woorden in of kauwt op zijn tekst als een soort overmaatse dronken dwerg uit een andere tijd en plaats, waarbij hij onverstaanbaarheid als een deken om zich heen slaat. Hij is op zijn best met de Sir Andrew van Twomey en in zijn scènes met de wisselvallig aangename Maria van Dona Croll.

Jonathan Christie schittert als Valentine en de Second Officer – gefocust, met geweldig stemgebruik en begrip van de tekst; een strakke, zelfverzekerde prestatie. Christopher Chilton en Colm Gormley leveren goed werk als respectievelijk de Kapitein/Priester en Fabian.

Shakespeare schreef zowel Olivia als Viola/Cesario als droomrollen en in de juiste handen kunnen zij de sterren van Twelfth Night zijn. Hier niet. Rebecca Johnson lijkt te denken dat Olivia Katherine uit De Getemde Feeks is, en Rose Reynolds geeft de voorkeur aan schrille vasthoudendheid boven de genuanceerde vertolking van een vrouw die een man speelt. Maar dit moeten wel de uitvoeringen zijn die Munby van zijn hoofdrolspeelsters verwacht, hoe verbazingwekkend dat ook is.

Het decorontwerp van een vervallen landgoed door Colin Richmond doet denken aan De Kersentuin en draagt bij aan de algemene sfeer van melancholie. Er zitten een paar slimme vondsten in – vooral de manier waarop de kast de eenzame gevangenis van Malvolio wordt, is erg goed. Het gebruik van het rozenblaadjes-motief is niet zo essentieel voor het ontwerp dat het briljant is, maar het voegt wel wat kleur toe (en een traditionele manier om romantiek weer te geven). Zijn kostuumkeuzes zijn uitstekend. Chris Davey belicht alles slim en goed, zij het wat voorspelbaar, en de muziek van Grant Olding helpt bij het bereiken en vasthouden van de reflectieve, sombere en peinzende sfeer van het stuk.

Veel van wat hier gebeurt schuurt – een geval van schurendheid die men krijgt opgedrongen – maar dat is slechts een deel van het verhaal. Dit is een intrigerende en niet geheel geslaagde visie op Shakespeares Twelfth Night. Vreugde vervangen door verdriet lijkt op het eerste gezicht een verrassende keuze, maar de tekst biedt voldoende rechtvaardiging voor deze aanpak. Munby heeft zeker zijn stevige regievisie op Shakespeares personages en verhalen gestempeld, en hoewel het misschien niet zoveel lachsalvo's uitlokt als andere producties van dit stuk, roept zijn werk zeker unieke reacties en gedachten op.