RECENSIE: Violence and Son, Jerwood Theatre Upstairs ✭✭✭✭

Violence And Son

Jerwood Theatre Upstairs

8 juni 2015

4 sterren

Het Royal Court heeft de laatste tijd niet de beste reeks achter de rug, dus het is verheugend te kunnen melden dat ze met dit nieuwe stuk van Gary Owen een werkelijk prachtig geschreven werk in handen hebben. Het is een memorabele productie die volledig past in de radicale en bewust ongemakkelijke traditie van dit theater. De handeling is bij vlagen onthutsend en pijnlijk om naar te kijken, en tot aan de ontknoping volstrekt overtuigend. De cast is zonder uitzondering uitmuntend en de productiewaarden sluiten naadloos aan bij de ambities van de schrijver. Het creatieve team heeft uitstekend werk geleverd door dit substantiële stuk (de gedrukte tekst telt ruim 100 pagina's) op de planken te brengen in een regie die geen moment verslapt of ophoudt te prikkelen en te vermaken.

De voorstelling wordt in de rondte gespeeld in de Jerwood Upstairs. We bevinden ons in de vermoeide en armoedige woonkamer van een huis in de valleien van Zuid-Wales. We beginnen met een 'Doctor Who'-fantasiesequentie waarin de bundel tl-buizen boven het podium neerdaalt om een TARDIS-console te worden, waarna Liam (David Moorst) opkomt om de boel te leiden, verkleed als Matt Smith's Doctor. Soortgelijke intermezzo's met sonic screwdrivers en lichtzwaarden volgen bij de scènewisselingen. Deze zijn niet louter decoratief of bedoeld als afleiding. In plaats daarvan vestigen ze een van de belangrijkste thema's van dit gelaagde stuk: Liams behoefte om één aspect van zijn leven te vinden waarin hij even het gevoel heeft de regie over zijn eigen lot te voeren, als subject in plaats van object. Hij is een personage voor wie machteloosheid de norm is, en de uitdaging is om zowel overlevingskracht als zelfbeschikking te vinden. Het verloop van het stuk wordt bepaald door de rivaliserende manieren waarop de andere personages hem verleidingen en suggesties bieden om die doelen te bereiken, terwijl ze tegelijkertijd obstakels opwerpen.

Liam is de zeventienjarige zoon van Rick (Jason Hughes), een losgeslagen vader wiens karakter wordt samengevat door zijn bijnaam 'Violence', al dan niet liefkozend afgekort tot 'Vile'. Liam is opgevoed door zijn moeder in het noorden van Engeland en is na haar overlijden aan kanker onlangs teruggekeerd naar zijn vader in Wales, zodat hij een thuisbasis heeft terwijl hij zijn A-levels (eindexamens) afrondt. Hij heeft geen andere keus.

Hij reageert op deze situatie deels door de intimiderende sfeer thuis zwijgend te accepteren en deels door escapisme, zoals zich verkleden als de Doctor, inclusief fez. Rick heeft zich ondertussen genesteld in een routine van drank en vrouwbezoek, met uitbarstingen van buitensporige agressie die onverwacht kunnen opspelen. Hij is een broeierige aanwezigheid die aanvankelijk weinig woorden vuilmaakt, enigszins verzacht door de aanwezigheid van zijn vaste vriendin Suze (Siwan Morris), die zijn voorkeur voor drank en luidruchtige avondjes uit deelt. In deze huiselijke setting verschijnt Jen (Morfydd Clark), een vriendin van Liam met wie hij net een Doctor Who-beurs heeft bezocht. De handeling speelt zich ononderbroken af gedurende één avond, nadat Jen geen taxi naar huis kan krijgen en moet blijven slapen.

Er is natuurlijk geen gebrek aan sterke, aangrijpende stukken die het thema huiselijk geweld, de oorzaken, motieven en gevolgen verkennen. Dit stuk scoort echter hoog op drie verschillende vlakken.

Ten eerste is het opmerkelijk onbevooroordeeld in de presentatie van de conflicten. Hoewel Gary Owen fysiek en seksueel geweld nergens probeert goed te praten of te verzachten, is hij er meester in om te laten zien hoe de personages elkaar opnaaien – soms bewust – om een reactie uit te lokken waarvan ze weten dat die slecht zal aflopen. Dit geldt voor alle relaties: Liam verafschuwt zijn vader maar wil wanhopig door hem gezien en gerespecteerd worden; Suze smacht naar de aandacht van Rick en gaat tot destructieve uitersten om die te krijgen; en Jen presenteert zich aan Liam als een vriendin, maar tegelijkertijd als iets meer, op een manier die zowel hem als het publiek in verwarring brengt over haar werkelijke bedoelingen.

Ten tweede getuigt het schrijfwerk van een zeldzaam vakmanschap door te illustreren hoe de personages elkaar zo beschadigen omdat ze in hun eigen bubbel leven en totaal geen inlevingsvermogen tonen voor de ander. Dit geldt in het bijzonder voor Rick/Vile, die niet buiten zijn leven van dagelijks drinken, makkelijke seksuele veroveringen en gewelddadige reacties op frustratie kan denken. Een van de punten die het stuk herhaaldelijk maakt, misschien wat te belerend aan het eind, is dat de weigering om naar anderen te luisteren of ze zelfs maar op te merken, onvermijdelijk leidt tot het met harde hand opleggen van zowel standpunten als vuisten.

Tot slot is het belangrijk om te benadrukken dat het in dit stuk zeker niet alleen kommer en kwel is. Er is een tegenstroom van wrange humor en inventieve vulgariteit die naast de dreiging van geweld loopt en ervoor zorgt dat alle personages op verschillende momenten sympathie opwekken. Dit geldt zelfs voor Vile, die over een scherpe en satirische volkshumor beschikt als hij nuchter genoeg is om die te gebruiken.

De acteerprestaties van alle vier de acteurs zijn uitmuntend en de regie is vloeiend en ongekunsteld, waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van de intieme ruimte. Moorst is geweldig in het overbrengen van Liams sociaal onhandige 'geeky' gedrag, zijn aanhoudende verdriet om zijn moeder en de totaal verwarde, instabiele cocktail van emoties die hij voor zijn vader voelt.

Hughes sluipt over de set met een broeierige intensiteit waarvan je voelt dat die elk moment in geweld kan uitbarsten. Morris benut alle kansen die haar personage biedt, ook waar sommige aspecten wat onderontwikkeld zijn, en Clark geeft een genuanceerd en gedetailleerd beeld van een personage wiens echte intenties een raadsel blijven, zelfs voor haarzelf.

Waarom dan toch die laatste ster onthouden aan deze bewonderenswaardige productie? Dat komt simpelweg doordat na al het sterke werk in het opbouwen van subtiele personages en situaties, het einde nogal detoneert en niet goed aansluit bij wat eraan voorafging. In het bijzonder lijkt er een breuk te zitten tussen de voorlaatste scène – waarin Liam op scherpzinnige wijze blootlegt hoe weinig Jen eigenlijk van liefde en het leven weet – en wat volgt, wat de personages in richtingen duwt die haaks staan op hun eerdere ontwikkeling.

Er is, met andere woorden, een onopgeloste spanning tussen de consequente ontwikkeling van de personages en de behoefte aan nog meer plotwendingen. Voor mij was het einde net één bocht te veel, wat de thematiek noch het drama ten goede kwam.

Violence and Son is tot en met 11 juli 2015 te zien in het Royal Court (Jerwood Theatre Upstairs)