RECENSIE: Billy Budd, Southwark Playhouse ✭✭

Billy Budd

Southwark Playhouse

11 augustus 2013 2 sterren

Er zijn talloze manieren om het personage Billy Budd te benaderen en evenzoveel interpretaties van de tekst mogelijk. Het lijkt echter onwaarschijnlijk dat Herman Melville ooit had kunnen bevroeden dat zijn onvoltooide meesterwerk de vorm zou aannemen die Seb Harcombe eraan geeft in zijn bewerking (die hij tevens regisseert) in het Southwark Playhouse.

Misschien onderzocht Melville de vernietigende kracht van onschuldige schoonheid, hield hij een pleidooi tegen de doodstraf, of verdiepte hij zich in de strijd tussen goed en kwaad en de rol van Pontius Pilatus. Mogelijk keek hij naar de problematiek van onderdrukte homoseksualiteit, naar hoe de schijn kan bedriegen, of naar de politieke realiteit van gedwongen dienstplicht bij de Royal Navy. Waar hij echter zéker niet naar keek, was de impact van harde geluiden in kleine ruimtes, de techniek van het schreeuwen, de redenen achter collectieve waanbeelden of de relatie tussen expressieve dans en drama.

En toch draait de productie van Harcombe meer om dát soort zaken dan om wat dan ook. Het is eerder 'Billy Prul' dan Billy Budd – vooral omdat de charismatische en knappe Charlie Archer, die Billy vertolkt, onbegrijpelijkerwijs gehuld gaat in een sluier van vuil, fysieke en mentale onkunde en slonzigheid. Dit staat in schril contrast met de tekst, die ons voortdurend herinnert aan zijn natuurlijke schoonheid en charme.

Het is een regie-keuze die zo onnavolgbaar is als je ze maar zelden tegenkomt. Met deze ene zet berooft Harcombe het verhaal van zijn natuurlijke focus en doel. Alleen dankzij het aanzienlijke talent van Archer blijft er nog iets van Melville's visie overeind.

De beslissing om Billy op deze manier te presenteren heeft echter ook andere gevolgen: allereerst brengt het Claggart, gespeeld door Gerrard McArthur, in een onmogelijke positie. Want zonder die schoonheid, wat blijft er dan over voor hem om door geobsedeerd te raken?

McArthur lost dit op de meest vernuftige wijze op door Claggart onberekenbaar, manipulatief en sluw neer te zetten. Toch lijdt het geen twijfel dat hij tot een veel sterkere prestatie had kunnen komen als de regisseur hem niet had gekortiekt door zijn centrale drijfveer weg te nemen. De beste en meest krachtige scène van de voorstelling vindt plaats wanneer Claggart de slaapruimte van Billy binnensluipt en langzaam het laken van zijn naakte lichaam trekt – of de motivatie daarachter onvervulde lust of geweld is, blijft tergend onduidelijk. McArthur vervolgt dit met een werkelijk hypnotiserende en poëtische monoloog die beladen, spookachtig en perfect getimed is. Dit moment laat pijnlijk duidelijk zien tot welke grootse vertolking de rest van de voorstelling de kijker de toegang ontzegt.

Ook Ian Batchelor levert tegen de klippen op uitstekend werk als de matroos Jenkins, vriend en beschermer van Billy en aartsvijand van Claggart. Joel Gorf is eveneens sterk als de matroos Pavel, die zijn eigen interesse in Billy opzij zet om als een van zijn bewakers op te treden.

In de uiterst complexe rol van Captain Vere is Luke Courtier miscast (te jong gezien de leeftijd van Claggart). Hoewel hij het standsverschil en het gevoel van rechtmatigheid dat zo cruciaal is voor Vere's psyche goed raakt, ontneemt de regie hem elke andere textuur of gelaagdheid die zichtbaar zou moeten zijn. Niemand, inclusief Vere zelf, begrijpt waarom hij Billy's lot bezegelt. (Het valt overigens moeilijk te begrijpen waarom Batchelor de rol van Vere niet op zich heeft genomen).

Harcombe verwart schreeuwen en het beuken op metaal met diepgang – een misstap die van invloed is op de gehele cast. Nikolai Hart-Hansen heeft een effectief en sfeervol decor ontworpen dat perfect zou passen bij een claustrofobische productie van Melville's werk. In de handen van Harcombe lijkt het stuk echter meer op een ondoordacht performance-project waarbij elke acteur om de beurt een moment krijgt om te laten zien wat hij in huis heeft (inclusief zang en dans), maar waarbij er nauwelijks oog is voor het werk als geheel of de overkoepelende thema's.

Een gemiste kans, zeker gezien de aanwezigheid van Archer en McArthur.