RECENSIE: Dara, Lyttelton Theatre ✭✭✭

Zubin Varla als Dara en Prasanna Puwanarajah als Talib. Foto: Ellie Kurtz Dara

Lyttelton Theatre

1 maart 2015

3 sterren

Hij is een boomlange, breedgeschouderde eunuch. Al sinds zijn elfde is hij in koninklijke dienst, weggerukt uit zijn ouderlijk huis, met opium gevoerd, gecastreerd en in het zand achtergelaten om te genezen. Hij overleefde het; als een van de slechts twee (van een groep van twaalf). Als eunuch aan het hof van het Mogolrijk bewaakte hij de harem en speelde hij een grote rol in de kinderkamer. Hij kent de koninklijke familie door en door en houdt van hen als van zijn eigen vlees en bloed.

Er verschijnen onverwachte gasten bij het paleis. Ze willen de eunuch spreken. Hij is verbijsterd; hij heeft geen vrienden buiten de muren. De keizer is achterdochtig en vreest verraad. De keizer is het onvertrouwende type, waarschijnlijk omdat hij zelf niet te vertrouwen is. De bezoekers treden binnen. Een oude vrouw en een oude man. De ouders van de eunuch. Ze zijn gekomen om hem om geld te smeken.

De eunuch ontploft van woede; een leven vol spijt, pijn en kwelling komt er in een felle tirade uit. Hij vertelt zijn ouders hoe de castratie was, dat hij niet als man kan plassen, maar ook niet als vrouw. Hij herinnert hen eraan dat hun laatste woorden tegen hem waren: "Neem hem maar mee". Hij geeft bevel hen weg te voeren en elk twintig zweepslagen te geven.

Wat betreft scènes van huiselijk geweld is dit een van de meest aangrijpende die in jaren bij het National Theatre te zien is geweest. Het diepgewortelde leed is tastbaar en bijna ondraaglijk. Verbijsterend.

Dit is Dara, Tanya Ronders bewerking van het toneelstuk van Shahid Nadeem, oorspronkelijk opgevoerd door het Pakistaanse Ajoka Theatre. Nu is het te zien in het Lyttelton Theatre in een regie van Nadia Fall, met choreografie van de getalenteerde Liam Steel en gevechtsscènes van Kate Waters. Het is een niet-lineair historisch drama dat een specifiek hoofdstuk uit de Indiase geschiedenis belicht, met de focus op de familie van de man die opdracht gaf tot de bouw van de Taj Mahal.

In de programmatoelichting zegt Fall: "...het is een kans om een episch en krachtig stuk te bieden aan Zuid-Aziatische acteurs. En omdat de Mogols zelf uit verschillende landen kwamen – van Oezbekistan en Afghanistan tot Perzië – weerspiegelt onze cast de diversiteit van dat rijk en van het hedendaagse India. Wat Tanya geschreven heeft is cinematografisch – van overzichtsshots tot close-ups. De scènes volgen elkaar zo snel op dat het geen zin heeft om een set met meubels te bouwen. Katrina Lindsay heeft het decor daarom sober en bijna Grieks gehouden. De ruimte kan een paleis zijn, een legerkamp, wat het moment ook vraagt. Wel hebben we gezocht naar authenticiteit in de kostuums; een adviseur in India heeft meegekeken naar de specifieke silhouetten uit de Mogol-tijd. Ook het geluidsontwerp en de muziek zijn geïnspireerd op Soefi-muziek en poëzie, aangezien dat een belangrijk thema is in het stuk en in de filosofie van onze hoofdpersoon, prins Dara."

De visie van Fall, Ronder en hun team op Dara is even groots en indrukwekkend als de Taj Mahal zelf. Lindsays prachtige decor benut de volledige lengte, breedte en hoogte van de enorme ruimte in het Lyttelton. Een reeks schermen met fraaie patronen wordt voortdurend in wisselende opstellingen over en boven het podium bewogen, wat de voorstelling een werkelijk exotische sfeer geeft. Ze voelen bijna als sluierwanden die de actie deels verhullen. Mensen dansen of bewegen in ritmische patronen rond en achter de schermen; de choreografie van Steel zorgt ervoor dat dit gevoel van exotisme constant versterkt wordt.

De kostuums zijn kleurrijk en plaatsen de actie overduidelijk in een verre wereld. Fall en Steel zorgen voor een vlot tempo; de kleurrijke caleidoscoop van beweging, beeld en ontwerp werkt visueel bedwelmend. Het oogt schitterend.

In de eerste akte introduceert Ronder de koninklijke familie (door de jaren heen over een periode van een eeuw) en de onderlinge strijd, jaloezie en religieuze leerstellingen die hen vormen. De rode draad is de machtsstrijd tussen Aurangzeb en Dara, beiden zonen van de regerende Shah Jahan. Aurangzeb zet zijn vader en oudste zus gevangen en maakt jacht op Dara, diens zoon en zijn andere jongere broer, Murad.

In de kern gelooft Aurangzeb dat Dara het islamitische geloof niet op de juiste wijze naleeft. Hierdoor wordt Dara berecht als afvallige. Aurangzeb kiest een koers – zogenaamd in de naam van de Koran – waarbij hij alle middelen, ook corrupte, inzet om de harde lijn te handhaven die volgens hem aansluit bij de leer die hij eert.

Het proces van Dara is fascinerend. De bekwame en gevatte aanklager, Talib (kan die naam toeval zijn?), ontleedt systematisch maar oneerlijk de standpunten van Dara. Hij misbruikt bewijsmateriaal om hem in de val te lokken en scheurt als een roofdier in de nacht aan de randen van Dara's argumenten tot zijn hart blootligt. Gaandeweg leert het publiek veel over de moslimwereld en de overtuigingen die daaraan ten grondslag liggen. Het is een echte eye-opener.

De tweede akte springt wat meer heen en weer, wat afleidend werkt en minder impact heeft dan de eerste akte. Afgezien van de indrukwekkende scènes met de eunuch en een interessant moment met de wijze Mian Mir, waarin Dara de waarde van zijn koninkrijk leert kennen (niet meer dan een glas water), kabbelt de tweede akte iets te veel voort. De personages zijn niet sterk genoeg geschreven of gespeeld om echt mee te leven met hun lot. De belofte van de eerste helft wordt niet helemaal ingelost en het stuk bereikt nooit zijn natuurlijke, verdiende climax.

De sterkste rollen worden neergezet door Prasanna Puwanarajah (levendig en scherp als aanklager Talib), Chook Sibtain (een zeer geloofwaardige keizerlijke eunuch, Itbar), Nathalie Armin (hartelijk en loyaal als de oudste zus van Dara en Aurangzeb), Ranjit Krishnamma (Mian Mir) och Ronak Patani (Dara’s zoon, Sipihr). Ook lof voor Scott Karim, die de grenzen opzoekt als de schaars geklede Soefi-meester Faqir, wiens voorspellingen de haat en wraak in gang zetten.

Zubin Varla en Sargon Yelda hebben de grootste rollen als Dara en Aurangzeb. Varla overtuigt het meest, vooral in de scène van de rechtszaak. Beiden hebben echter moeite om de kern, de menselijke binnenkant van deze opmerkelijke mannen, over te brengen. Er is te veel boosheid en geschreeuw; te weinig gecontroleerde, ijzingwekkende woede.

Wellicht ligt de oorzaak in de cinematografische benadering van de tekst waar Fall naar verwijst. Close-ups zijn op een toneel niet mogelijk, en dat is misschien de reden waarom de noodzakelijke emotionele klik uitblijft.

Dara is zonder twijfel een episch spektakel en de prachtige productiekwaliteit onderstreept dat. Op zijn best is het provocerend, intrigerend en historisch boeiend. Op zijn minst is het wat teleurstellend, maar nooit slecht. Het is precies het soort uitdagende werk dat het National Theatre hoort te programmeren.

Zeker de moeite waard om te gaan zien en over na te denken.