RECENSIE: Dear Lupin, Apollo Theatre ✭✭✭✭

Dear Lupin

Apollo Theatre

10/08/15

4 sterren

BOEK NU UW TICKETS MET KORTING The Diary of a Nobody, waarin de burgerlijke, suburbane avonturen van de onfortuinlijke heer Pooter en zijn losbandige zoon Lupin worden beschreven, staat nog steeds overeind als een milde comedyklassieker. Het is een van de meest onverwachte nalatenschappen uit het victoriaanse tijdperk, dat doorgaans niet bekendstond om zachtzinnigheid of subtiliteit in de humor. De basisformule van de lankmoedige, gefrustreerde vader die de grillen en misstappen van een opstandige zoon probeert te doorgronden, is uiteraard een bekend thema in de wereldliteratuur. Maar door de correspondentie tussen hemzelf en zijn zoon Charlie in de traditie van het meesterwerk van de gebroeders Grossmith te plaatsen, claimde Roger Mortimer op subtiele wijze ook een specifiek type ironische, zelfspotterige en wrange Britse humor. Deze humor dient als masker voor pijn en is de sleutel tot de charme en het pathos van dit toneelstuk.

Mortimer was jarenlang een van de meest vooraanstaande Britse schrijvers over de paardensport. Hij was op zijn best achter een typemachine, en wat we hier zien is het verslag van zijn turbulente band met zijn zoon, die in de jaren 60, 70 en 80 van de ene mislukte carrière in de andere rolde te midden van een chaotische roes van drank, drugs en seks. De brieven werden enkele jaren geleden gebundeld en bleken een onverwacht succes als boek. Michael Simkins heeft ze nu bewerkt voor het toneel, met toevoeging van extra materiaal dat het levensverhaal en het personage van Charlie meer diepgang geeft.

De bijzondere aantrekkingskracht van dit materiaal ligt niet alleen in Mortimers overduidelijke talent voor observatie en beschrijving, maar ook in de gratie van zijn eigen karakter. Er spreekt een breed begrip voor de menselijke natuur uit zijn werk, een interesse in al haar eigenaardigheden die hem helpt om de nieuwste misstappen van zijn zoon te verwerken. Bovendien bezit hij het vermogen om op amusante wijze Dickensiaanse grotesken te maken van zijn familie, buren en vrienden, wat enorm vermakelijk is. Het doet denken aan de dagboeken van Alan Clark, een schrijver met een vergelijkbaar talent, al is Clark een personage voor wie je minder snel waardering voelt dan voor Mortimer, die meer dan bereid is de lachers op zijn eigen hand te krijgen.

De eerste vraag voor een recensent is echter: hoe goed laat dit materiaal zich vertalen naar het toneel? Stukken gebaseerd op brieven of dagboeken zijn berucht omdat ze lastig tot leven komen op de planken — eigenlijk heeft alleen Dangerous Liaisons mij in het theater volledig kunnen overtuigen, en dat is wellicht een uitzondering door de sterke verhaallijn en de vele briefschrijvers in het origineel. In dit geval is de kernvraag hoe de narratieve stroom in balans blijft met de karaktertekening. Te veel plotdetails en je vraagt je af waarom deze personages ertoe doen; te veel bons mots en hilarische anekdotes en het verzandt in een gemakzuchtige grapjasserij waarbij de noodzaak van de overstap van papier naar toneel zoekraakt.

Simkins staat dus voor een zware taak, en in de eerste helft verslapt het tempo hier en daar, ondanks de technische bekwaamheid van de acteurs. Het meest meeslepende deel is veelzeggend genoeg het moment waarop verhaal en materiaal samensmelten in de vertelling over Charlie die besluit zich aan te sluiten bij het oude regiment van zijn vader. Ondanks het overwinnen van de zwaarste beproevingen, strandt hij uiteindelijk vlak voor de finish door zijn eigen toedoen — bijna als een bewuste, wrede provocatie richting zijn vader. Deze episode is aangrijpend, extreem grappig in de details en een even onthullend verslag van de bizarre kanten van het legerbestaan als je bijvoorbeeld bij Evelyn Waugh aantreft.

Na de pauze wordt de toon aanzienlijk donkerder en blijft de narratieve focus scherp terwijl de gezondheid van Roger achteruitgaat en Charlies levensstijl hem begint in te halen. De toenadering tussen vader en zoon is ontroerend weergegeven zonder sentimenteel te worden, wat een eerbetoon is aan de bewuste terughoudendheid van het bronmateriaal en Simkins' vertrouwen in zijn acteurs om te laten zien dat 'less more is'. Het is een van die theaterervaringen waarbij je het dénouement al van verre ziet aankomen, maar toch geraakt wordt door de behendigheid en subtiliteit waarmee het slot wordt bereikt.

Het is misschien flauw van mij, maar over het algemeen had ik graag wat meer rauwheid gezien en wat minder behaaglijkheid rondom het cliché van de Britse excentriciteit. Charlie is in de kern geen sympathieke persoonlijkheid, en de scherpe randjes worden onvermijdelijk gladgestreken in een vertolking door iemand met zo’n charmante uitstraling als Jack Fox. Om bovendien te begrijpen hoe Roger Mortimer de drollige observator van menselijke grillen werd, moeten we meer weten over zijn oorlogsverleden — krijgsgevangen genomen bij Duinkerken en jarenlang onder zware omstandigheden opgesloten. Het is duidelijk dat zijn bescheidenheid en humor een defensiemeganisme waren tegen een hoop opgeslagen pijn. Om een Engelsman uit de hogere middenklasse van die generatie echt te begrijpen en te representeren, is een diepere graafbeurt onder dat beschermende schild nodig.

Dat gezegd hebbende, is het lastig om een paar acteurs te bedenken dat beter bij dit genre past dan James en Jack Fox. De casting director verdient een eervolle vermelding! Het helpt enorm dat er in dit format een echte vader en zoon op het toneel staan. Er is een ongedwongen intimiteit en verstandhouding tussen de twee die je al vroeg voor zich wint — wanneer bijvoorbeeld een lok haar van James Fox na een kostuumwissel verkeerd zat, streek zijn zoon die gewoon even glad. Een klein detail, maar ondenkbaar bij acteurs die geen familie van elkaar zijn.

James Fox heeft in de loop der jaren talloze van dit soort Engelse types gespeeld, maar dat betekent niet dat zijn optreden routineus aanvoelt. Zijn lome manier van doen en losse lichaamstaal zijn precies goed, en hij slaagt erin over te brengen dat ook Roger een geheime sympathie voor rebellie koesterde. Roger was absoluut geen kopie van Denis Thatcher zoals die in Private Eye’s Dear Bill werd neergezet. Fox moet ook veel bijrollen vertolken — legerofficieren, een bemoeizuchtige bureaucraat, een flamboyante veilingmeester (wat herinneringen oproept aan zijn rol als Anthony Blunt in A Question of Attribution) — om Charlies kant van het verhaal in te vullen.

Jack Fox heeft in veel opzichten de moeilijkere taak, aangezien zijn vader de beste tekstregels en de morele overhand heeft. In de tweede helft krijgt hij echter meer ruimte om zijn rol zorgvuldig op te bouwen, en hij levert uitstekend werk met zijn afsluitende lofrede, ondanks een onvergefelijke onderbreking door een mobiele telefoon in de zaal.

Er is veel aandacht besteed aan beweging en kostuumwissels om elk gevoel van een statische voordracht te vermijden. Dit is ongetwijfeld te danken aan regisseur Philip Franks, die als voormalig acteur het stuk bewonderenswaardig op gang houdt. Het decor van Adrian Linford is ook ideaal: tegelijkertijd overvol en flexibel. Het weerspiegelt de rommelige verzameling objecten die je zou verwachten in het grote maar vervallen huis van Roger, terwijl rekwisieten en kostuums voor de verschillende scènes makkelijk voorhanden zijn.

Onvermijdelijk moesten er vele briljante anekdotes worden weggelaten, en de transformatie naar het toneel is niet perfect. Maar het vangt de geest van het origineel op getrouwe wijze en brengt hopelijk meer lezers naar een boek dat hard op weg is een moderne klassieker te worden. Humor als deze, gevormd door tegenspoed, is een vorm van gratie die het leven voor iedereen een stuk draaglijker maakt.

BOEK NU TICKETS - Dear Lupin is tot 19 september 2015 te zien in het Apollo Theatre