RECENSIE: For Services Rendered, Minerva Theatre ✭✭✭✭✭

Stella Gonet als Mrs Ardsley. Foto: Richard Hubert Smith For Services Rendered

Minerva Theatre

15 augustus 2015

5 Sterren

Tegenwoordig is het zeldzaam om een stuk van W. Somerset Maugham in West End te zien en menig theaterliefhebber zal verrast zijn dat Maugham meer dan dertig toneelstukken schreef. De meeste daarvan stonden in West End op de planken, en in 1908 had hij er zelfs vier tegelijkertijd lopen. Hij was een veelschrijver en een van de grootste Engelse auteurs van de twintigste eeuw.

Net als de stukken van Terrence Rattigan raakte het werk van Maugham in de laatste decennia van de vorige eeuw uit de mode. Het idee was dat ze te 'ouderwets' waren voor een publiek dat gewend was aan Pinter, Beckett, Stoppard, Brecht en Churchill. Ze worden tegenwoordig zelden hernomen, wat een gemis is voor iedereen, maar vooral voor de theaterwereld.

'Ouderwets' is een term die tegenwoordig meestal negatief wordt gebruikt, alsof er iets mis is met een klassieke benadering. In theatrale termen duidt ouderwets echter op een sterke structuur en vorm, met evenveel nadruk op plot als op personage. Het staat ook voor een vertrouwen in taal, setting en de historische context van de oorspronkelijke uitvoering. Het roept het gevoel op van drama uit het tijdperk vóór de televisie — toen het publiek bereid was te kijken en te luisteren, en volledig op te gaan in een andere wereld. Een tijd waarin toeschouwers bereid waren na te denken over wat ze zagen, in plaats van genoegen te nemen met spektakel en sensatie als vervanging voor de diepgang van de tekst.

Theater is geen televisie, en ook geen film. Hoewel filmisch en grootschalig theater zeker bestaansrecht heeft, mag het niet het enige aanbod zijn. Kleinschalig, intens en diepgaand drama is net zo belangrijk als de grote operale successen. Waar het echt om gaat, is dat de tekst tot leven wordt gewekt voor een modern publiek en dat het theater een plek blijft van constante en oneindige variatie. Dat is veel belangrijker dan goedkope shockeffecten of het onnodig moderniseren van een bekende tekst (tenzij dat echt iets toevoegt aan de theatraliteit of de diepgang van de productie).

De voortreffelijke productie van Howard Davies van Maughams For Services Rendered, nu te zien in het Chichester Minerva Theatre, is een voorbeeld van goed 'ouderwets' theater. Het is een prachtige, tot in de puntjes doordachte en serieuze voorstelling. Maugham schreef het uit zichtbare woede over het lot van de soldaten die terugkeerden uit de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog en vervolgens aan hun lot werden overgelaten.

Davies houdt alles strikt in de tijdsgeest. Op één uitzondering na lijken alle acteurs rechtstreeks uit het verleden te zijn geplukt; er is niets moderns aan hun spel. Door deze onvoorwaardelijke omarming van de periode worden de opvattingen en excentriciteiten van de personages volkomen geloofwaardig. Je verliest jezelf algauw in hun verre wereld.

Matilda Ziegler (Gwen Cedar) en Joseph Kloska (Sydney Ardsley). Foto: Richard Hubert Smith

Dit zit hem deels in de accenten, de houding en de manier waarop de woorden van Maugham tot leven worden gewekt. Er klinkt een fragiliteit, ernst en een gedistingeerde verfijning door in bijna elke zin. Dit plaatst je veel steviger in de burgerlijke wereld waar Downton Abbey aan tipt, maar nooit echt induikt.

Natuurlijk begrijpt Davies donders goed dat door alles rigoureus in een 'tijdscapsule' te plaatsen — passend bij de stijl die Maugham destijds voor ogen moet hebben gehad — de kracht van het stuk juist volledig wordt ontsloten voor het publiek van nu.

De onderhuidse spanningen in het drama zijn nog altijd actueel: ontrouw, de neerbuigende patriarchale houding tegenover de werkende vrouw, vriendschap versus zakelijk belang, seks versus liefde, ouderlijke opoffering en onverschilligheid, het lot van de ongehuwde vrouw, de kloof tussen rijk en arm en de voortdurende minachting van overheden voor degenen die op hun verzoek ten strijde trekken.

Dat deze thema's zich afspelen in een knusse, huiselijke setting — die overigens in niets lijkt op wat we tegenwoordig op tv of in de film zien — versterkt hun kracht alleen maar. Hoe meer er verandert, hoe meer alles hetzelfde blijft.

Ik betwijfel of iemand had kunnen hopen op een mooiere, subtielere productie van dit grootse stuk. Het is bij vlagen oprecht grappig, vol melodramatische accenten die nooit flauw maar juist inzichtelijk zijn, en onvoorstelbaar ontroerend in de slotscènes. Davies laat hier zien dat hij tot de absolute top behoort — dit is een symfonie van theatraal genot. Een transfer naar West End is meer dan verdiend. Producenten hoeven niet bang te zijn voor een ouderwets succes.

Het decor van William Dudley is uitmuntend en roept feilloos het gevoel op van een landelijk gebied waar de tijd heeft stilgestaan. De achtergrond toont de glooiende heuvels, maar er is ook duidelijk prikkeldraad te zien: een verwijzing naar zowel de verschrikkingen van de oorlog als de harde realiteit van het platteland. Eerst lijkt dat prikkeldraad wat té nadrukkelijk, maar naarmate het familiehuis het ware slagveld blijkt te zijn en levens in de huiskamer bruut veranderen, herinnert het ons eraan dat oorlogsslachtoffers overal vallen.

Mike Henderson zorgt voor de perfecte belichting, waarbij de sfeerwisselingen de flow van het drama onderstrepen. De kostuums van Dudley zijn prachtig en wekken, samen met het decor, de valse indruk dat we naar een vrolijke 'drawing room comedy' gaan kijken. Een briljante list.

De cast is van topklasse.

Sam Callis (Howard Bartlett), Justine Mitchell (Eva Ardsley) en Jo Herbert (Ethel Bartlett) Foto: Richard Hubert Smith

Stella Gonet is heerlijk als de matriarch met een sterke wil en een zwak gestel; Matilda Ziegler speelt op fantastische wijze de gebroken, verraden en uiteindelijk verbitterde tweede echtgenote; en Anthony Calf laat een fascinerende, hoogst onaangename kant van zijn acteerspectrum zien. Simon Chandlers gespannen, stijve en pedante vader des huizes is een genot om naar te kijken (hij is zo nors en vreselijk dat het hypnotiserend werkt). Nick Fletcher is indrukwekkend als de teruggekeerde soldaat die alles kwijt is en het niet over zijn hart kan verkrijgen om datgene te doen wat hem zou kunnen redden.

Maar de beste vertolkingen komen van de drie totaal verschillende zussen: Justine Mitchell is perfect als Eva, wiens geliefde sneuvelde in de oorlog en die als 'oude vrijster' de zorg voor haar gewonde broer op zich heeft genomen; Yolanda Kettle speelt een levendige en vastberaden Lois, die er alles aan doet om het lot van Eva te ontlopen; en Jo Herberts pragmatische en scherpe Ethel, wiens huwelijk niet is wat het had moeten zijn. Samen brengen deze drie begaafde actrices een echt gevoel van zusterschap over. Ze vertolken de levens die Maugham voor ogen had op schitterende wijze en laten zien hoe die tragedies van weleer nog altijd weerklank vinden.

Er is ook sterk spel van David Annen als de getroebleerde dokter en Sam Callis als de hitsige Howard, die stiekem wenst dat de oorlog nog steeds aan de gang was vanwege de aandacht van de vrouwen die hij kreeg in zijn uniform. Het is lastig om een blinde te spelen op het toneel, maar Joseph Kloska doet een overtuigende poging. Er ontbrak af en toe wat constante verbittering in zijn spel, wat sommige scènes net iets minder krachtig maakte. Maar dat is slechts een klein puntje van kritiek.

De scène waarin Mitchells Eva op ongemakkelijke wijze de problemen voor Fletchers Collie probeert op te lossen, is buitengewoon en wordt door beiden fenomenaal gespeeld. Na afloop moet je even naar adem happen, zo intens zijn hun acteerprestaties. Ook de manier waarop ze langzaam afglijdt in wanhoop is met veel finesse en nuance gedaan. Werkelijk subliem.

Theater moet draaien om belofte, verbeeldingskracht en betrokkenheid. Wie niet gegrepen wordt door deze uitstekende acteurs in deze uitstekende productie van dit uitstekende stuk, moet zich serieus afvragen wat hij van theater verwacht.

Het is misschien geen 'Big Deal' in de commerciële zin, maar het is absoluut 'the Real Deal'.

For Services Rendered is te zien tot en met 5 september 2015. Boek nu