RECENSIE: Ivanov, Chichester Festival Theatre ✭✭✭✭✭

Ivanov

Chichester Festival Theatre

23 oktober 2015

5 Sterren

Koop Tickets Lvov: Ik spreek klare taal en kom meteen ter zake. Alleen iemand zonder hart zou mij verkeerd kunnen begrijpen. Ivanov: Meestal heb je drie punten. Eén: mijn vrouw ligt op sterven. Twee: het is mijn schuld. Drie: jij bent een eerlijk man. Dus vertel me, in welke volgorde wil je deze punten vandaag presenteren?

Eerlijkheid is, zoals David Hare terecht opmerkt, het centrale thema van Ivanov. Het is ook het leidende principe dat Jonathan Kent hanteert voor zijn heropvoering van dit stuk, dat momenteel te zien is in het Chichester Festival Theatre als onderdeel van hun 'Young Chekhov'-seizoen. De vertolkingen die hij loskrijgt bij het speciaal hiervoor samengestelde ensemble zijn intens integer en oprecht doorleefd; ze vormen een theatraal weefsel dat rijk is aan detail en compromisloos in zijn vitaliteit en waarachtigheid.

Daar zijn vele redenen voor aan te voeren.

David Hares sobere maar indringende bewerking van Tsjechovs werk (gebaseerd op een letterlijke vertaling van Alex Wilbraham) is verrukkelijk. Er zijn lyrische passages, humoristische momenten, duistere en bijtende dialogen, en een verbale behendigheid die het verhaal vaart geeft en volkomen meeslepend maakt. Er is geen sprake van archaïsch taalgebruik of valse noten; elk woord is zorgvuldig gewogen en vakkundig genuanceerd.

Dit komt met name tot uiting in de rauwe confrontaties later in het stuk, tussen Lvov en Ivanov, Sasha en Lvov, en — het meest schrijnend — tussen Ana en Ivanov. De taal is prachtig, doordrenkt van venijn en waarheid, en biedt de getalenteerde cast en de visionaire regisseur uitmuntend basismateriaal.

Kent regisseerde deze bewerking van Ivanov al eerder bij de Almeida, waar het lovend werd ontvangen. Ik betwijfel echter of die productie, hoe goed ook, deze uitvoering had kunnen overtreffen. Alles en iedereen is hier van absoluut topniveau.

Het 'Young Chekhov'-project omvat nog twee andere stukken, Platonov en De Meeuw, die in essentie op hetzelfde decor worden gespeeld. Tom Pye roept het Russische platteland eenvoudig en elegant op, met een decor dat zowel guur als warm kan zijn, buiten en binnen. Het gevoel van een landgoed dat zijn beste tijd heeft gehad is overduidelijk, maar er is niets onheilspellends aan het uitzicht dat je begroet bij het betreden van de zaal. De lange, kale bomen zijn zilverachtig en wonderschoon, en suggereren zowel de mogelijkheid van wedergeboorte als de onvermijdelijkheid van het einde.

Emma Ryott tekent voor de weelderige en karaktervolle kostuums. Het zwarte pak dat Lvov typeert als een kruitvat van explosief ongenoegen; de prachtige jurken van Marfoesja met de nadruk op het decolleté; de aseksuele, neutrale kleding van Ivanov in de eerste drie bedrijven; de perfecte japonnen voor Anna en Sasja; de slordige outfit van de opvliegende graaf: dit was echt een schoolvoorbeeld van hoe kostuums personages tot leven wekken en hun karakter verduidelijken.

In het programmaboekje stelt Hare:

"...Tsjechov zorgt ervoor dat Ivanov een tegenstander krijgt die, op een vreemde manier, net zo boeiend is als de held zelf, en soms bijna zijn schaduw is. Tsjechov laat het aan ons over om te bepalen of eerlijkheid schuilt in het oordelen over anderen of juist in het weigeren dat te doen."

Kent maakt duidelijk hoe hij met dit vraagstuk is omgegaan. Samuel West is in topvorm als de titulaire, in het nauw gedreven denker. Er is geen sprake van eindeloos handwringen of aanhoudende introspectieve zelfkastijding in Wests vertolking; in plaats daarvan streeft hij naar een portret van een man die weigert te zwelgen in zelfmedelijden en zoekt naar een weg vooruit.

Hij mag dan de protagonist zijn, West schuwt de duistere kanten van Ivanovs karakter niet. Angst, paniek, spijt en woede maken allemaal deel uit van zijn spel en hij balanceert deze emoties vakkundig. Zijn laatste ijzingwekkende ontmoeting met zijn stervende vrouw, Anna, vormt een krachtige opmaat naar de tragische ontknoping. Het is een formidabele, eindeloos fascinerende prestatie.

Hij wordt op de voet gevolgd door James McArdles Jago-achtige Lvov, de arts die over alles en iedereen een mening heeft. Strakker gespannen dan zijn dichtgeknoopte gilet, is McArdle bijna onmenselijk — en dat is een compliment — als de man die het morele kompas van zijn gemeenschap wil zijn, maar wel op zijn eigen, verwrongen voorwaarden. Hij misleidt het publiek het grootste deel van het stuk over zijn ware aard, zonder die ooit echt te verbergen, wat Olivia Vinalls Sasja een moment van grote theatrale kracht geeft in de slotfase. McArdle is de perfecte tegenspeler voor West en zorgt dat het personage Ivanov volledig tot zijn recht komt.

Vinall overtuigt als Sasja en bewandelt knap de dunne lijn tussen verleidster en slachtoffer. Emma Amos is fantastisch als de gulzige mannenjaagster Marfoesja, en Lucy Briers is als de door kruisbesjes-jam geobsedeerde Zinaida perfect zuur en preuts. "Overal kaarsen. Geen wonder dat mensen denken dat we rijk zijn." Beverley Klein is als een soort yenta in kralenjurk kwiek en erg grappig als Avdotya, geobsedeerd door status, eten en de juiste gang van zaken: "Het is werkelijk een wereldrecord! We zijn hier al sinds vijf uur en we hebben nog geen stinkende bokking gezien!"

Het trio van oude schurken, Borkin (Des McAleer), Shabyelski (Peter Egan) en Lebedev (Jonathan Coy), wordt uitstekend neergezet; in sommige aspecten bewust uitvergroot, maar volledig geloofwaardig. Iedereen kent zulke deugnieten wel. Er hing een luidruchtige kameraadschap rond hun door wodka gevoede plannen, en de komische opening van het tweede bedrijf was even hilarisch als hun scherp geobserveerde discussies over de dokter en de mogelijkheid dat Marfoesja met Shabyelski zou trouwen.

Maar de beste prestatie van de avond kwam van de lumineuze Nina Sosanya, wiens prachtige Anna tot in de perfectie was opgebouwd. Telkens wanneer Sosanya het toneel betrad, kwam de boel tot leven met een gulle energie. Zij was de brandstof die West en McArdle voortstuwde. Zonder Anna's tuberculose ooit aan te dikken, wekte ze op natuurlijke wijze sympathie op, wat haar laatste scène met Wests Ivanov hartverscheurend maakte. Een ware sterrol.

Mark Henderson zorgt voor schitterende belichting, waardoor het decor moeiteloos transformeert door verschillende tijden en seizoenen. Het gevoel van herfst is diepgaand en sluit goed aan bij de thema's van verval die door het verhaal lopen. De muziek van Jonathan Dove was overwegend passend, hoewel deze soms even uit de pas liep met het tempo van de acteurs, maar nooit zodanig dat het stoorde.

Kent heeft hier iets werkelijk indrukwekkends neergezet: een presentatie van een vroege Tsjechov die fris en nieuw aanvoelt, maar tegelijkertijd volwassen en perfect vormgegeven is. Alle eer aan David Hare, maar ook aan een subliem ensemble, waarvan niemand bang was om hun personage te zíjn in plaats van het alleen maar te spelen.

Ivanov is tot 14 november te zien in het Chichester Festival Theatre

Foto's: Johan Persson