RECENSIE: Joking Apart, Theatre Royal Windsor ✭✭✭✭

Joking Apart - Theatre Royal Windsor. Foto: John Walmsley Joking Apart

Theatre Royal, Windsor

23 juni 2015

4 sterren

‘De tragiek van een man is vaak niet dat hij faalt, maar dat hij bijna wint.’

*

Pal onder de muren van Windsor Castle ligt het prachtige, Edwardiaanse Theatre Royal. Dit stijlvolle theater met zijn crème, goud en pluche is momenteel de thuisbasis van een reeks hoogwaardige toneelstukken die op dapper wijze de geest van het gezamenlijk repertoiretheater laten herleven. Onderdeel van dit korte seizoen is een zeer welkome herneming van Alan Ayckbourns Joking Apart, een stuk dat relatief weinig is opgevoerd sinds een moeizame Londense première in de late jaren 70.

Dit is een van Ayckbourns donkerdere komedies, gericht op de vernietigende, bijtende impact van jaloezie en afgunst. Centraal staat het echtpaar Richard (Chris Casey) en Anthea (Stephanie Willson): zij belichamen goedheid, talent, schoonheid en succes. Ze zijn hartelijk, vitaal en begaan met de gemeenschap. Om hen heen cirkelen hun vrienden, die stuk voor stuk steeds ongelukkiger worden en wiens relaties steeds meer barsten gaan vertonen, terwijl Richard en Anthea stralend onveranderd blijven. In twee bedrijven en vier scènes – die zich afspelen in de achtertuin van Richard en Anthea gedurende een periode van twaalf jaar – wisselen winter en zomer elkaar af.

Zoals Ayckbourn zelf opmerkt in het programmaboekje, is het altijd lastig geweest om pure goedheid dramatisch interessant te maken. Net zoals Miltons God saai is vergeleken met de getergde, gelaagde karakterisering van Satan, is het moeilijk om een meeslepend stuk te maken over het gelukkige huwelijk van mooie, succesvolle mensen. Zijn oplossing is om de focus niet op Richard en Anthea te leggen, maar op de acties, reacties en opgekropte wrok van hun vrienden. Het emotionele hart van het stuk verschuift zo intrigerend naar de buren: de lokale dominee en zijn vrouw, Hugh (Anton Tweedale) en Louise (Natalie Douglas), een zakenpartner, Sven, (Alec Fellows-Bennett) en zijn vrouw Olive (Lou Lou Mason), en een oude vriend van Anthea, Brian (Gary Roe), die steeds verschijnt met een nieuwe identikit-vriendin (allen gespeeld door Grace K. Miller). We passeren de bekende reeks burgerlijke sociale rituelen en verzamelen informatie over hun verleden en huidige zorgen, terwijl de onderhuidse spanningen toenemen. De confrontaties die uiteindelijk volgen zijn met veel vakmanschap geschreven: zowel intens komisch als schrijnend.

Timing en tempo zijn van levensbelang in de stukken van Ayckbourn. Wanneer alles klopt, werkt het stuk als een verfijnd uurwerk, maar als het hapert, dreigt het triviaal te worden. De grens tussen een bedwelmend succes en een houterige mislukking is flinterdun in dit repertoire. In de eerste helft was ik even bang dat de uitvoering aan de verkeerde kant van de streep zou belanden. Ik bedacht me, zoals vaker, dat persavonden misschien beter iets later in de speelperiode gepland kunnen worden, als alles goed is ingespeeld. In het begin lag het tempo te laag en waren de acteurs net iets te laconiek bij hun cues en in hun spel. Ik was duidelijk niet de enige die dat dacht; getuige deze woordenwisseling die ik in de pauze opving tussen twee toeschouwers die zó uit een Ayckbourn-stuk hadden kunnen stappen:

Echtgenoot: ‘We zitten hier al een uur, schat, en er is nog niks gebeurd!’

Echtgenote: ‘In zijn stukken gebeurt er nooit wat totdat er iemand strontzat is!’

Dit bleek te kloppen – zoals vaker bij Ayckbourn is het inderdaad de drank die in de tweede helft de tongen destructief losmaakt en ervoor zorgt dat de opgehoopte frustraties van jaren op bitse wijze naar buiten komen. Plot was het tempo echter perfect en bewoog het stuk met kracht naar de rauwe waarheid van de zin die ik boven deze recensie citeerde. Onder de oppervlakte van de eenvoudige overgang van jeugd naar middelbare leeftijd schuilt menige kille acceptatie van compromissen en mislukkingen. Dat deze mislukkingen, zowel professioneel als persoonlijk, eigenlijk net-niet-overwinningen waren, maakt het alleen maar duisterder.

Op papier ziet de tekst er soms vlak en dun uit – net als bij Noël Coward. Er is weinig oppervlakkige humor of woordspeling. Maar de tekst is slechts het vertrekpunt; een schets die door de acteurs tot leven moet worden gewekt. Dit moet een van de redenen zijn waarom acteurs deze rollen zo graag spelen: er is enorm veel ruimte voor eigen creativiteit en interpretatie. Je merkt direct dat Ayckbourn zelf als acteur is begonnen. Hij biedt de acteur het geraamte van een stereotype en geeft hen van daaruit de kans om een uniek, gelaagd individu neer te zetten. Het samenspel is met grote precisie op gang gebracht en vereist respect, vertrouwen en nauwkeurigheid; maar binnen die structuur is er echte vrijheid. De cast verdient een groot compliment voor de manier waarop ze deze kansen hebben benut.

Als Richard en Anthea hebben Casey en Willson in zekere zin de lastigste taak. Ze zijn charmant, knap, irritant succesvol in alles wat ze aanraken en de gulle gastheren van alle feestjes die het verhaal omlijsten. Tegelijkertijd moeten ze het stille middelpunt vormen waar alles omheen draait. Ze slagen er uitstekend in om die laconieke onwetendheid over de problemen en gevoeligheden van anderen over te brengen – een herkenbaar gevolg van een leven zonder tegenslag waarbij alles je komt aanwaaien. In die zin zijn ze misschien niet zo perfect als Ayckbourn veronderstelt, maar wel volkomen geloofwaardig.

Tweedale is zeer effectief als de onhandige, wereldvreemde dorpspastoor. Hij benut de emotioneel houterige, met clichés doorspekte retoriek van zijn rol optimaal en weet te ontroeren wanneer hij daar rauwe emotie doorheen laat schemeren. Douglas brengt de mentale aftakeling van zijn vrouw, Louise, prachtig in beeld met een fysieke ongemakkelijkheid die haar groeiende sociale hulpeloosheid treffend illustreert. Fellows-Bennett zet een sterke karakterstudie neer van een man met nauwelijks onderdrukte jaloezie; hij transformeert Sven van een Scandinavische karikatuur naar een gedetailleerd portret van opgekropte wrok en een uiteindelijke woede tegen de nederlaag die niet zou misstaan in een Griekse tragedie. Mason heeft als zijn vrouw minder te doen, maar brengt haar eigen paniekerige jaloezie op Anthea goed over. Roe maakt het beste van zijn rol als Brian, met name in een ontroerende monoloog waarin hij zijn levenslange liefde voor Anthea opbiecht. Miller heeft de lastige taak om verschillende jonge blondines te spelen, maar weet ze scherp van elkaar te onderscheiden.

Zoals bij veel theaters van een zekere leeftijd hangt de bar van het Theatre Royal vol met trotse foto’s van vervlogen producties uit de gloriedagen van het repertoiretheater. En jawel, daar hingen ook de scènefoto’s van een uitvoering van precies dit stuk uit 1986: vol houtje-touwtje jassen, cravates, tweedjasjes en grote kapsels die je direct mee terugnamen naar de jaren 70. Maar de les van deze uitstekende productie is dat dit een tijdloos stuk is, dat ons vandaag nog steeds een even scherpe spiegel voorhoudt als destijds. Kijk voor meer informatie over het repertoireseizoen van het Theatre Royal op hun website.