RECENSIE: She Called Me Mother, Stratford Circus Arts Theatre ✭✭✭✭

She Called Me Mother Stratford Circus Arts Centre, 8 oktober 2015

4 sterren

Er valt enorm veel te bewonderen aan She Called Me Mother, een stuk dat een stem geeft aan daklozen en slachtoffers van misbruik. In het programmaboekje legt toneelschrijfster Michelle Inniss uit wat de inspiratiebron was voor haar hoofdpersoon, de 70-jarige immigrant uit Trinidad genaamd Evangeline Gardner:

“Het personage Evangeline is geïnspireerd op een dakloze vrouw die ik een jaar lang sprak, van 2006 tot 2007. Ze verkocht de daklozenkrant, The Big Issue, in het station van London Bridge. In plaats van haar tante te noemen, een teken van respect voor een oudere in de Afro-Caribische gemeenschap, noemde ik haar onbewust 'moeder'. Haar ogen lichtten op en ze glimlachte.”

Inniss legt verder uit hoe haar regelmatige contact met deze vrouw haar deed afvragen hoe zij haar huis was kwijtgeraakt – wat er vooraf was gegaan, en waar haar dierbaren nu waren?

Evangeline (Cathy Tyson) leidt een eenvoudig bestaan – elke dag wacht ze op een vrouw die Teresa heet, die haar doet denken aan haar vervreemde dochter, Shirley (Chereen Buckley). Teresa's dagelijkse vriendelijkheid vervult Evangeline met warmte, maar ze zit ook vol frustratie en spijt. Terwijl ze over het podium ijsbeert, peinst ze over hoe Shirley's koppigheid haar had moeten waarschuwen dat ze zou vertrekken, voordat ze milder wordt wanneer ze terugdenkt aan haar eigen gelukkige jeugd in Trinidad. Herinneringen ontplooien zich en al snel vertelt ze over haar man Rodney, die “wel van een slokje hield”, en we beginnen te begrijpen waarom Shirley is weggegaan. Wanneer Shirley het toneel betreedt, in een ruimte gescheiden van die van Evangeline, verduidelijken haar monologen hoe zij werd beïnvloed door het gedrag van haar vader, en hoe de zonden van haar ouders doorsijpelen in haar moeizame relatie met haar partner, Daniel.

Inniss slaagt er uitstekend in om onzichtbare personages te gebruiken, met rijke en indringende dialogen die de herinneringen van de hoofdrolspelers een opmerkelijke helderheid geven. Er is bijzondere aandacht voor de handen en ogen van de personages. Shirley vertelt over de verontrustende veiligheid die ze voelde toen ze haar vaders hand vasthield, terwijl ze “had gezien waartoe die in staat was”, terwijl Evangeline een moment van grootmoederlijke extase beleeft wanneer ze de handen van Teresa's kinderen vasthoudt. Evangeline herinnert zich dat Shirley's ogen “zwart en uitdagend” waren, wat contrasteert met hoe Shirley vertelt over de ogen van haar ouders die weggleden in verre blikken die hun huwelijksproblemen maskeerden.

De parallellen tussen Daniel and Rodney zijn ietwat overduidelijk, en de onvermijdelijke confrontatie in het laatste bedrijf tussen Shirley en Evangeline was een beetje langdradig, maar verder is het stuk indrukwekkend opgebouwd. Met een duur van 90 minuten vermijdt Inniss behendig om te lang bij specifieke herinneringen te blijven hangen. In plaats daarvan stuurt de wisselende emotionele toon van de opgehaalde herinneringen het verhaal in bijzondere richtingen, vergelijkbaar met Alan Bennetts Talking Heads. In dit opzicht is het sounddesign van Kerri Mclean van onschatbare waarde, waarbij de zakelijke omroepen op London Bridge station contrasteren met de levendige, herinnerde geluiden van een bos op Trinidad. De belichting van Peter Small is op zijn beurt eenvoudig en effectief, en dient vaak om de steeds veranderende afstand tussen de personages van Inniss te benadrukken. De slotscène, waarin het decor in een hemelse gloed baadt, leverde een betekenisvolle bijdrage aan een prettig dubbelzinnig einde.

Cathy Tyson levert een aangrijpende prestatie in de hoofdrol, scherp en bitter, maar met een twinkeling in haar ogen. Er zit veel humor in haar vertolking van Evangeline en ze kreeg de zaal regelmatig aan het lachen – niet in de minste plaats door de feilloos gebrachte opmerking dat “mijn moeder nog geen scheet op katoen zou laten om haar eigen moeder te laten ruiken”. Tyson is ook niet bang om de gebreken van Evangeline te laten zien, waardoor Shirley's gevoelens van verraad in een ander licht komen te staan door momenten van naïviteit en incidentele zelfingenomenheid. Hoewel Tysons voordracht soms een tikkeltje onzeker was, is ze een indrukwekkende verschijning op het toneel en behandelt ze Evangeline met waardigheid, zelfs op haar minst sympathieke momenten.

Chereen Buckley is een enorm ontwapenende Shirley, en het is hartverscheurend om te horen hoe vrolijke beschrijvingen van het leven na haar vertrek met een deprimerende onvermijdelijkheid verslechteren. Veel van de onthullingen over Rodney's misbruik komen van haar, en een groot deel van haar dialoog is gewijd aan het verkennen van de gebroken relaties met alle belangrijke mensen in haar leven, buiten haar eigen schuld om. Hierdoor krijgt zij veel minder emotionele bewegingsruimte dan Evangeline; de impact die huiselijk geweld op haar heeft gehad is genadeloos hard. Niettemin valt Buckley op door de subtiele manier waarop ze de ontluikende empathie van Shirley voor het lot van haar moeder verkent. Het feit dat Shirley's behandeling door Daniel haar dichter bij Evangeline brengt, wordt als meer dan alleen wrang behandeld; haar levensmoeë houding wordt gevoed door een groeiend besef dat ze een soort vrede moet vinden met haar verleden. Zoals Evangeline opmerkt: “Het is grappig, hoe ver je ook loopt, herinneringen verlaten je nooit”.

She Called Me Mother is een bedachtzaam stuk, prachtig geschreven door Michelle Inniss en meeslepend gespeeld door Cathy Tyson en Chereen Buckley. De verkenning van het geheugen in het stuk, vooral bij het onderzoeken van de ontwikkeling en verslechtering van relaties, zorgt voor een zeer intense ervaring, met een einde dat openstaat voor een aantal intrigerende interpretaties. She Called Me Mother toert door Engeland tot 21 november.