RECENSIE: The Duchess of Malfi, Sam Wanamaker Playhouse ✭✭✭✭✭

The Duchess of Malfi

Sam Wanamaker Playhouse

24 januari 2014

5 sterren

John Websters toneelstuk, The Duchess of Malfi, is altijd een lastig stuk geweest om van te houden. Vaak wordt het gepresenteerd als een vehikel voor een grote dramatische actrice, of wordt het opgevat en gespeeld als een tragedie van het kaliber Hamlet of Othello. De waarheid is echter anders, getuige de meeslepende en (toegegeven, verrassend) vermakelijke productie waarmee het openingsseizoen in het Sam Wanamaker Theatre wordt afgetrapt. Onder regie van Dominic Dromgoole wordt het bewijs hiervoor overtuigend geleverd.

Het is een grappig, maf en heerlijk griezelig feestje: de natuurlijke voorvader van het "steek-in-het-donker" genre en, belangrijker nog, de Grand Guignol. Er loopt bijna een directe lijn van Websters stuk naar Sondheims Sweeney Todd. Dromgoole maakt dit glashelder in een werkelijk onthullende productie met een cast van hoog niveau.

Het is interessant om te zien hoe het publiek — waarvan velen lijken te zijn gekomen voor een avondje "degelijke, gewichtige tragedie" — aanvankelijk schrikt en vervolgens laat verleiden door de komische ondertonen. Deze complementeren de tragische aspecten van het stuk en de personages, en maken ze misschien zelfs pas echt mogelijk. Dit zijn geen lachjes uit verlegenheid; dit is een lach die verdiend wordt door een cast die het materiaal tot op het bot afgraaft naar de intrinsieke waarde.

Als openingsspektakel voor een nieuw theater is het nauwelijks denkbaar dat er een betere keuze had kunnen worden gemaakt dan deze productie van dit stuk.

Als de valse, egoïstische en door incest geobsedeerde Hertog Ferdinand is David Dawson simpelweg fenomenaal. Hij verkent elke uithoek van het personage en haalt er de volledige potentie uit. Hij is betoverend om naar te kijken, volstrekt fascinerend. Kwaadaardig, grillig, hatelijk, ondeugend, monter, hooghartig, moordzuchtig, krankzinnig en seksueel onverzadigbaar (voor zover het een familielid betreft althans); zijn vertolking is het anker van deze productie. De scène waarin hij zijn vingers verstrengelt met die van zijn broer, de Kardinaal, deed tenen krommen. Het is een rol vol intense nuances en wilde, grove halen. Fascinerend en meeslepend. Hij is een ster in opkomst.

In de vaak onderbelichte rol van Antonio is Alex Waldmann minstens zo goed; hij maakt de belofte waar die hij eerder bij de RSC liet zien. Vocaal gezien was hij de sterkste van de cast, waarbij hij moeiteloos de betekenis en het belang van de tekst overbracht. Zijn vroege scènes met de Hertogin zijn puur genot; een flinterdun laagje geluk gebaseerd op pure liefde, dat dient als een compleet tegenwicht voor de andere vormen van 'liefde' die centraal staan. Waldmann is een uitstekende romantische hoofdrolspeler en heeft een enorme weg afgelegd sinds zijn eerste aarzelende stappen in de Twelfth Night van de Donmar vijf jaar geleden. Ook een acteur om in de gaten te houden. In de titelrol is Gemma Arterton verrassend. In het begin lijkt ze te lichtgewicht voor deze grote tragische rol, maar naarmate het stuk vordert, zie je dat ze er eigenlijk heel goed bij past. Haar scènes met Waldmann zitten vol warmte en vreugde; haar scènes met haar broers vol onuitgesproken spanning en conflict. Ze heeft een natuurlijke energie die door het kaarslicht op de een of andere manier wordt benadrukt, en ze verlicht — bijna letterlijk — het podium. Soms lijkt ze nog net iets te nadrukkelijk te 'acteren', daar waar haar tegenspelers meer versmelten met hun personage. Niemand zal beweren dat ze een 'meesterlijke' Duchess of Malfi was, maar ze was wel meesterlijk in The Duchess of Malfi. Ze sterft spectaculair goed en pakt het lastige moment van de 'heropleving' uiterst slim aan, met groot effect. Maar het zijn haar bliksemsnelle stemmingswisselingen — zoals wanneer ze haar moordzuchtige broer in haar handspiegel ziet — die theatraal gezien echt vruchten afwerpen.

Sean Gilder kan nog wel eens wisselvallig zijn, maar als Bosola schiet hij hier recht in de roos. Het is een vrij ondankbare rol, omdat hij veel van het verhaal moet dragen zonder al te veel van de echt grootse momenten, maar Gilder geeft de hele ervaring een ruwe, volkse en volstrekt geloofwaardige intensiteit. Hierdoor lijken zelfs de meest lachwekkende plotwendingen op cruciale historische keerpunten. Het is een beheerste, doorleefde en in elk opzicht rijpe prestatie.

Ook in de categorie 'wisselvallig' valt James Garnon (meest recentelijk nog de betreurenswaardige Don Pedro in het onuitstaanbare Measure For Measure in de Old Vic — ja, die met La Redgrave). Hier speelt hij de listige, manipulatieve en machiavellistische Kardinaal. Eigenlijk is het de beste rol die ik hem ooit heb zien spelen, en op zijn best is hij werkelijk sensationeel: de scène waarin hij zijn minnares vermoordt is elektrisch geladen en hij heeft een geweldige, bijna Noël Coward-achtige manier van doen met komische terzijdes. Samen met Dawson zette hij moeiteloos een paar broers neer voor wie de term 'verwerpelijk' nog te zachtmoedig zou zijn. Er zat een wrede humor in zijn voordracht die zeer welkom was, en hij heeft geen enkel probleem met de vocale eisen van de tekst. En toch... er ontbrak iets ondefinieerbaar; de eenheid die het personage echt zou smeden was er net niet. Het is niet fataal, maar wel raadselachtig — want het is duidelijk dat Garnon, mits hard genoeg aangepakt, het talent in huis heeft. Hij zou het moeten doen.

Denise Gough is opmerkelijk als de minnares van de kardinaal. Alles wat ze doet is perfect gedoseerd en laat een onuitwisbare indruk achter. Haar besef dat haar minnaar haar heeft vergiftigd was schokkend authentiek en, net als Arterton, was haar sterfscène zeer overtuigend. In de veel minder sterk geschreven rol van Cariola is Sarah MacRae net zo goed. Ook zij sterft met een wanhopige helderheid; haar vermogen om de onderdanige en dubbelhartige meid neer te zetten (met bijna geen tekst als basis) is zeer indrukwekkend.

Er is uitstekend werk van Brendan O'Hea, John Dougall, Dickon Tyrell (een meesterlijk moment alleen op het podium terwijl hij met zijn speelgoed speelt, zorgde voor een van de grootste lachers van de avond) en Paul Rider.

De muziek van Claire Van Kampen werkt goed en de muzikanten doen er meer dan recht aan. De slotdans van de hele cast, met dank aan Siân Williams, is strak, passend en zeer goed uitgevoerd.

Twee enscèneringsmomenten waren bijzonder opmerkelijk: de scène in volledige duisternis waarin de Hertog zijn zus iets geeft waarvan zij denkt dat het de geamputeerde hand van haar echtgenoot is, en de macabere opstelling van de wassen beelden van de echtgenoot en het oudste kind van de Hertogin, compleet met een karretje met kleine kaarsjes voor een maximaal horroreffect. Geweldig gedaan.

Had ik al gezegd dat het oprecht grappig was? Dat was het. Ook regelmatig een 'lachen-om-niet-te-huilen' soort humor.

Het gebruik van historische kostuums (Jonathan Fensom) was een verstandige zet die perfect werkte in de ruimte. Hopelijk wordt dat de standaard in deze Playhouse.

Dit is het begin van een heel nieuw scala aan mogelijkheden voor het Globe-complex — en een zeer vermakelijke en aanlokkelijke bovendien.

Een klassieke tekst opnieuw uitvinden — is er iets wat een regisseur nuttiger kan doen dan dat? Bravo Dominic Dromgoole.