RECENSIE: The Four Fridas, Royal Artillery Barracks ✭✭✭

The Four Fridas. Foto: Alastair Muir The Four Fridas

Royal Artillery Barracks, Woolwich

02/07/15

3 Sterren

Het exercitieterrein langs de prachtige Georgische gevel van het voormalige hoofdkwartier van de Royal Artillery vormt een schitterend natuurlijk decor voor een openluchtspektakel. Het Greenwich and Docklands Festival verdient lof voor het naar deze plek halen van producties als The Four Fridas. Het is een ideale locatie voor grootschalige voorstellingen en het flexibele, gemeenschapsgerichte gebruik nu de Artillery is vertrokken, is des te hartverwarmender als je bedenkt dat deze plek onlangs nog werd geassocieerd met de vreselijke moord op drummer Lee Rigby in een nabijgelegen straat. De herinnering aan de indrukwekkende openingsceremonies van de Olympische en Paralympische Spelen in Londen in 2012 ligt nog vers in het geheugen, en The Four Fridas kan het beste worden gezien als een (deels) geslaagde toegift op dat spektakel. Bradley Hemmings, de regisseur die ook verantwoordelijk was voor de opening van de Paralympics, schrijft in het programmablad dat Frida Kahlo een van de beelden van mensen met een beperking was die hij oorspronkelijk overwoog voor dat evenement; nu is hij teruggekeerd naar haar leven als basis voor een reflectie op de relatie tussen creativiteit en het overwinnen van handicaps en vervolging.

Frida Kahlo heeft de afgelopen jaren enorm veel aandacht gekregen en men zou bijna kunnen zeggen dat ze geen introductie meer behoeft. Volgens elke maatstaf is haar levensverhaal opmerkelijk: fysieke en persoonlijke tegenslagen die worden overwonnen en omgezet in een direct herkenbare artistieke expressie. Haar verhaal heeft haar tot een heldin gemaakt voor feministen en voorvechters van creativiteit door mensen met een beperking, en terecht. Maar de onvermoeibare drang om haar werk enkel door de lens van haar leven te interpreteren, legt ook beperkingen op aan het begrip van haar kunst. Ze behoort immers ook tot de geschiedenis van de herwaardering van de Mexicaanse inheemse cultuur, de geschiedenis van het surrealisme en de inzet van beeldende kunst ter ondersteuning van arbeidsrechten, zoals gepionierd door haar echtgenoot Diego Rivera. Voor een vollediger begrip van haar betekenis moet de hiëratische isolatie die haar eigen geschriften aanmoedigden worden doorbroken, zodat we haar kunnen zien als sociaal wezen voordat ze een icoon werd. Ondanks alle esthetische prestaties en visionaire momenten neigt deze show er toch toe het oude stereotype beeld van Frida te bevestigen.

Het publiek zit aan weerszijden van drie structuren of podia. Aan de ene kant bevindt zich een trapsgewijs platform dat doet denken aan een Maya-ziggoeraat; dit platform kan ook verticaal worden geheven om te dienen als scherm voor animaties en als klimwand. Een enorme witte jurk, zo groot als een ballon, bolt aan de zijkant op. Aan het andere uiteinde van het terrein ligt een verwrongen stapel metaal die symbool staat voor het busongeluk dat zowel Kahlo's handicaps als uiteindelijk haar dood veroorzaakte. In het midden staat een twintig meter hoge paal met een touw dat om een lier is gewonden. Dit onderdeel komt volledig tot zijn recht in het spectaculairste slotstuk van de avond: de vlucht van de Voladoras.

De voorstelling is opgedeeld in vier delen, vernoemd naar de elementen Lucht, Aarde, Vuur en Water. In het eerste deel, waarin de witte jurk centraal staat en dat wordt geaccentueerd door vuurwerk en dans, wordt het thema 'vlucht' geïntroduceerd, evenals het motief van de vlinder. Dit keert in alle delen terug als symbool voor Kahlo's verlangen om via creativiteit aan haar fysieke beperkingen te ontsnappen. In het tweede deel, begeleid door krachtige visuele effecten, beleeft Frida haar ongeluk en beklaagt ze haar lot. Op een gegeven moment wordt ze vervoerd in een open voertuig als een beschilderd heiligenbeeld in een religieuze processie, gekleed in het wit en met slechts één been – dit is een van de momenten waarop het creatieve team erin slaagt een visueel equivalent voor haar leven te vinden dat verder gaat dan haar eigen zelfportretten. Het derde deel is verreweg het meest bevredigend: teksten uit haar geschriften smelten samen met animaties op het scherm om haar schilderproces tot leven te wekken. De animaties nemen motieven uit haar werk en zetten deze in elkaar en uit elkaar. Dit is het enige moment van de avond waarop je echt inzicht krijgt in Kahlo's artistieke proces... het blootleggen van lagen, de statige figuren met hun blootgestelde biologische kern, de scherpe randen, de schijnbaar strijdige kleurencombinaties en de amorele oerkracht van de natuur. In de laatste episode wordt Frida's sociale credo verwoord en bloeit het vlindermotief met hernieuwde kracht op als viering van diversiteit. De avond culmineert in de vlucht van de Voladoras – vliegende meipaal-vrouwen – die Frida's streven naar harmonie tussen mens en natuur belichamen. Vuurwerk markeert de finale.

Het staat vast dat dit een technisch hoogstaande show was, met een sterk creatief team dat uitblonk in dans, zang, geluidsprojectie, animatie, acrobatiek en – jawel – menselijk vliegen. Er was expressieve hedendaagse dans van Shechter Junior die de strijd van de armen symboliseerde, en krachtige voordrachten van de verschillende actrices die Frida op diverse momenten in haar leven uitbeeldden. Naar mijn mening vloeiden de vorm en de boodschap echter slechts op twee momenten echt volledig samen. Het ene noemde ik al: de animatiereeks die een inkijkje gaf in haar complexe esthetische proces. Het andere, en het was het wachten meer dan waard, was de 'vlucht' van de inheemse Mexicaanse vrouwen – de Voladoras. Zij lieten zich van het platform bovenop de paal naar beneden vallen en maakten hypnotiserende, cirkelende bewegingen terwijl de touwen bovenaan afwikkelden en het platform ronddraaide. Ondertussen speelde hun aanvoerder een weemoedige fluitsolo vanaf de top van de paal, terwijl een van de vrouwen op een kleine trom sloeg tijdens haar vlucht. Oorspronkelijk was dit een vruchtbaarheidsritueel waar vrouwen van werden uitgesloten, maar in sommige regio's in Mexico mogen vrouwen nu ook 'vliegen' om het evenwicht tussen de mensheid en de elementen te delen. Dit eenvoudige maar aangrijpende beeld bracht voor mij Kahlo's verlangen naar ontsnapping, het herstel van de harmonie tussen mens en natuur, en de emancipatie van de vrouw perfect samen. De finale was daarmee zowel spektakel als krachtig symbool.

Kortom, er was een overvloed aan talent en middelen te zien, met veel bruisende ideeën, waarvan de ene wat beter was uitgewerkt dan de andere. Op sommige momenten kregen we, door symboliek of feiten, een genuanceerder beeld van Frida dan veel van haar bewonderaars doorgaans toestaan. Andere zaken, zoals haar relatie en artistieke schuld aan Rivera, bleven onbenoemd. Het is jammer dat er niet meer publiek was; de show miste een duidelijke band met de omgeving. De regisseur had zich moeten realiseren dat een spektakel dat in elk park of op elk plein in het centrum van Londen voor een uitverkocht huis zou zorgen, in de buitenwijken meer moeite heeft om steun te vinden zonder een steviger verankering in de lokale geschiedenis van Woolwich.