ĐÁNH GIÁ: Vở diễn The Four Fridas tại Royal Artillery Barracks ✭✭✭

The Four Fridas. Ảnh: Alastair Muir The Four Fridas

Doanh trại Pháo binh Hoàng gia, Woolwich

02/07/15

3 Sao

Bãi diễu binh trải dài dọc theo mặt tiền kiến trúc Georgian tuyệt đẹp của trụ sở cũ lực lượng Pháo binh Hoàng gia là một bối cảnh tự nhiên hoàn hảo cho một buổi trình diễn ngoài trời hoành tráng. Festival Greenwich và Docklands xứng đáng nhận được lời khen ngợi khi đưa những sự kiện như The Four Fridas đến đây. Đây là một địa điểm lý tưởng cho các show diễn quy mô lớn; việc chuyển đổi công năng sang phục vụ cộng đồng sau khi quân đội chuyển đi là một điều đáng mừng, nhất là khi nơi này gần đây gợi nhớ đến vụ sát hại thương tâm của tay trống Lee Rigby ở con phố gần đó. Những ký ức về Lễ khai mạc ấn tượng tại Olympic và Paralympic London 2012 vẫn còn đọng lại, và The Four Fridas nên được xem là một phần vĩ thanh (dù chỉ thành công một phần) cho những đại nhạc hội đó. Đạo diễn Bradley Hemmings, người cũng từng chịu trách nhiệm cho màn khởi đầu của Paralympic, đã chia sẻ rằng Frida Kahlo là một trong những hình tượng đại diện cho người khuyết tật mà ông từng cân nhắc cho sự kiện năm đó; và giờ đây ông đã quay lại với cuộc đời bà để chiêm nghiệm về mối quan hệ giữa sức sáng tạo và sự vượt lên trên nghịch cảnh thể xác lẫn sự ngược đãi.

Frida Kahlo đã nhận được sự chú ý khổng lồ trong những năm gần đây, và có lẽ không cần phải giới thiệu thêm về bà nữa. Theo bất kỳ tiêu chuẩn nào, câu chuyện của bà vẫn là một hành trình phi thường: vượt qua những bất hạnh về thể xác và cá nhân để biến chúng thành những biểu đạt nghệ thuật đặc trưng không thể nhầm lẫn. Cuộc đời bà đã biến bà thành một nữ anh hùng của dòng phim nữ quyền và những người ủng hộ sức sáng tạo của người khuyết tật, điều này hoàn toàn xứng đáng. Tuy nhiên, việc quyết tâm giải thích tác phẩm chỉ qua lăng kính đời tư đôi khi cũng tạo ra những hạn chế trong cách hiểu. Bà còn thuộc về lịch sử tiếp nhận và phục hưng văn hóa bản địa Mexico, lịch sử của chủ nghĩa Siêu thực, và cả việc sử dụng nghệ thuật thị giác để ủng hộ quyền lao động, như cách mà chồng bà, Diego Rivera, đã tiên phong. Để hiểu trọn vẹn tầm vóc của bà, cần phải phá bỏ sự cô lập mang tính biểu tượng mà chính các ghi chép của bà đã thúc đẩy, để nhìn nhận bà như một con người xã hội trước khi trở thành một biểu tượng. Dù có những thành tựu về thẩm mỹ và khoảnh khắc xuất thần, show diễn này có xu hướng củng cố thêm cái nhìn định kiến cũ về Frida.

Khán giả được bố trí ngồi đối diện nhau qua ba cấu trúc sân khấu. Một đầu là bục xếp tầng gợi nhớ đến kim tự tháp ziggurat của người Maya: bục này có thể nâng lên theo chiều dọc để làm màn hình trình chiếu hoạt họa hoặc bề mặt leo trèo. Một chiếc váy trắng khổng lồ, kích thước như một khinh khí cầu, tung bay ở một phía. Ở đầu kia là một đống kim loại vụn nát, tượng trưng cho vụ tai nạn xe buýt đã gây ra thương tật và cuối cùng là cái chết của Kahlo. Ở giữa là một cây cột cao 20 mét với dây thừng quấn quanh trục quay. Chi tiết này chỉ thực sự tỏa sáng ở phần cuối cũng là phần kịch tính nhất của buổi tối – màn bay lượn của các Voladoras.

Buổi diễn được chia thành bốn phần đặt theo tên các yếu tố Không khí, Đất, Lửa và Nước. Phần đầu tiên tập trung vào chiếc váy trắng, điểm xuyết bằng pháo hoa và những điệu nhảy; chủ đề bay lượn được giới thiệu cùng hình ảnh con bướm – biểu tượng xuyên suốt tượng trưng cho khát vọng thoát khỏi những giới hạn thể xác thông qua sáng tạo. Trong phần thứ hai, với các hiệu ứng thị giác mạnh mẽ, Frida trải qua vụ tai nạn và than khóc cho khiếm khuyết của mình. Có lúc bà được chở trên một chiếc xe hở như một bức tượng sơn trong đám rước tôn giáo, mặc đồ trắng và chỉ có một chân – đây là một trong những khoảnh khắc mà đội ngũ sáng tạo thành công trong việc tìm ra hình ảnh tương quan cho cuộc đời Frida, vượt lên trên cả những bức tự họa của chính bà. Phần thứ ba là phần mãn nhãn nhất, khi các trích dẫn từ nhật ký của bà kết hợp với hoạt họa trên màn hình để tái hiện quá trình hội họa. Những hình ảnh hoạt họa lấy họa tiết từ tác phẩm của bà, lắp ghép rồi lại tháo rời. Đây là thời điểm duy nhất trong đêm khán giả được thấu hiểu quy trình nghệ thuật của Kahlo: sự bóc tách các lớp, những hình khối trang nghiêm với lõi sinh học lộ ra, những góc cạnh sắc sảo và sự kết hợp màu sắc có vẻ đối nghịch, sức mạnh nguyên bản của thiên nhiên. Ở phần cuối, cương lĩnh xã hội của Frida được tuyên bố, và biểu tượng con bướm bùng nổ mạnh mẽ như sự tôn vinh nguyên lý đa dạng. Đêm diễn lên đến cao trào với màn bay lượn của các Voladoras – những người phụ nữ bay quanh cột – hiện thân cho khát vọng hòa hợp giữa con người và thiên nhiên của Frida. Pháo hoa rực sáng trong màn kết thúc…

Không nghi ngờ gì đây là một chương trình có kỹ thuật điêu luyện, quy tụ đội ngũ sáng tạo mạnh với các kỹ năng múa, hát, trình diễn âm thanh, hoạt họa, nhào lộn và cả bay lượn trên không. Có những điệu múa đương đại giàu biểu cảm từ nhóm Shechter Junior tượng trưng cho cuộc đấu tranh của người nghèo, và những lời thoại hào hùng từ các diễn viên thủ vai Frida ở các giai đoạn khác nhau. Tuy nhiên, với tôi, chỉ có hai thời điểm mà phương thức thể hiện và thông điệp thực sự hòa làm một. Một là khoảnh khắc hoạt họa cho chúng ta cái nhìn thoáng qua về quy trình thẩm mỹ phức tạp của Kahlo. Thời khắc còn lại, hoàn toàn xứng đáng để chờ đợi, là màn 'bay' của những phụ nữ bản địa Mexico – các Voladoras. Họ lao xuống từ đỉnh cột trước khi chuyển thành những vòng xoay hạ dần đầy mê hoặc khi dây thừng nhả ra. Trong khi đó, người dẫn đầu thổi một bản sáo u buồn từ đỉnh cột, và một người phụ nữ khác đánh trống nhỏ khi đang xoay vòng. Ban đầu đây là một nghi lễ phồn thực dành riêng cho nam giới, nhưng một số vùng ở Mexico hiện đã cho phép phụ nữ tham gia 'bay' để chia sẻ sự cân bằng giữa con người và các yếu tố tự nhiên. Hình ảnh đơn giản nhưng cuốn hút này đã kết nối được khát vọng thoát khỏi sự ràng buộc của mặt đất, sự phục hồi hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và sự trao quyền cho phụ nữ của Kahlo. Màn kết nhờ đó vừa là một cảnh tượng mãn nhãn, vừa là một biểu tượng vận hành nhịp nhàng.

Tóm lại, buổi diễn phô diễn nhiều tài năng và nguồn lực với nhiều ý tưởng bùng nổ, dù một số phần được đầu tư kỹ lưỡng hơn những phần khác. Đôi khi qua nghệ thuật biểu tượng hay thông tin thực tế, chúng ta nhận được một cách hiểu sắc thái hơn về Frida so với những gì người hâm mộ bà thường thấy. Tuy nhiên, các vấn đề khác như mối quan hệ và sự ảnh hưởng hội họa từ Rivera lại không được đề cập. Thật đáng tiếc khi lượng khán giả không đông hơn, nhưng show diễn thiếu một sự kết nối rõ rệt với địa phương; đạo diễn lẽ ra nên nhận ra rằng một chương trình có thể cháy vé tại các công viên hay quảng trường ở trung tâm London sẽ phải chật vật để tìm kiếm sự ủng hộ lớn hơn ở vùng ngoại biên nếu không có một điểm tựa vững chắc vào lịch sử địa phương của Woolwich.