RECENSIE: The Medium and The Wanton Sublime, Arcola Theatre ✭✭✭✭

Hai Ting Chinn in The Wanton Sublime. Foto: Robert Workman The Medium en The Wanton Sublime

Arcola Studio 2

26/08/15

4 Sterren

En zo komen we bij de apotheose van het hedendaagse operagedeelte van het Grimeborn Festival: een double-bill bestaande uit Peter Maxwell Davies’ The Medium en The Wanton Sublime, een nieuw werk van Tarik O’Regan op een libretto van Anna Rabinowitz. Robert Shaw regisseerde beide opera's en de Orpheus Sinfonia onder leiding van Andrew Griffiths begeleidde de tweede helft. De zaal was uitverkocht in afwachting van een avond vol muzikaal vakmanschap van de bovenste plank – een verwachting die grotendeels werd ingelost.

Maxwell Davies schreef in 1981 zowel de tekst als de muziek voor deze onbegeleide monoloog van vijftig minuten, en het geldt als een van zijn meest blijvende toneelwerken. Het wordt niet vaak opgevoerd, vermoedelijk vanwege de enorme eisen die het stelt aan de zanger/performer, maar het is moeilijk voorstelbaar dat het een betere uitvoering zou kunnen krijgen dan die van mezzosopraan Hai-Ting Chinn hier.

Bij binnenkomst in Studio 2 zit de zangeres al op haar plek, volledig in haar rol: kaarsrecht, gekleed in een keurig kanten lijfje en gehuld in een sjaal, in die typische antieke zigeuner-Victoriaanse stijl die vaak wordt geassocieerd met mediums en waarzeggers. Er is geen decor, behalve een verhoogde witte loopbrug die diagonaal in de speelruimte is geplaatst. We wanen ons in een kermistent terwijl het medium op haar klanten wacht.

Zo begint de voorstelling dan ook, waarbij de zangeres zich richt tot drie toeschouwers om hun hand te lezen. Al snel wordt duidelijk dat ze geen alledaags medium is. Naast de gebruikelijke clichés van haar vak volgt er zeer ongezouten commentaar op de klanten... bevinden we ons eigenlijk wel op een kermis? Of zijn we beland in een wereld van haar eigen verbeelding? Geleidelijk keert het medium terug naar wat duidelijk een zeer getroebleerd verleden is, met lange reeksen melismatische zang die zowel religieuze als seksuele extase beschrijven. Ze lijkt de stemmen van haar 'slaapwandelende verbeelding' te kanaliseren. Op verschillende momenten waren dit onder meer een wisselkind, een hond, een dienstmeisje, een slachtoffer van verkrachting, een novice en andere personages. De stem moet een enorm bereik aan noten en stijlen beslaan, van rechttoe-rechtaan zang tot parlando. Deze passages zijn buitengewoon veeleisend, zowel vocaal als fysiek. Op sommige momenten kronkelde Chinn op de vloer op slechts een paar centimeter van mijn schoenen, terwijl ze nog steeds loepzuivere tonen produceerde. Het was uiterst indrukwekkend maar ook ongemakkelijk en verontrustend, zoals ongetwijfeld de bedoeling was.

Thema's als waanzin, verdoemenis, overtreding en de paden daartussen staan centraal bij deze componist. Dit werk kan dan ook het beste worden gezien naast Eight Songs for a Mad King (1969), zijn studie naar de mentale aftakeling van George III. Het is geen stuk dat je vaak zou willen horen, maar het maakte diepe indruk op het publiek. Gezien de zichtbare inspanning van de uitvoering was het geen verrassing dat de zangeres bij de laatste blackout vertrok zonder een buiging te maken, om zich voor te bereiden op haar volgende solorol na de pauze. Naar alle maatstaven was dit een fantastische vijfsterrenprestatie, met een kristalheldere dictie, komische flair en tragisch pathos.

Hai Ting Chinn in The Medium. Foto: Robert Workman Dat het tweede stuk minder bevredigend was, lag geenszins aan Chinn, die opnieuw een weergaloze prestatie neerzette. The Wanton Sublime vraagt om een vrij groot kamerensemble van strijkers, fluit, gitaren en percussie. Helaas was ik gezeten achter de versterkte gitaren, waardoor er in de beperkte ruimte van Studio 2 weinig van de complexe tekst verstaanbaar was. O’Regan is wellicht het meest bekend van zijn opera over Conrads Heart of Darkness. De kenmerken van zijn stijl waren duidelijk aanwezig in dit nieuwe werk, dat hier zijn Europese première beleefde. Zijn schriftuur is sterk beïnvloed door polyfonie uit de Renaissance, en de vocale lijn kan het best worden gezien als één laag binnen de vele die met een toenemende ritmische complexiteit in het ensemble zijn verweven. Aangezien ik de woorden niet kon horen, was dat ook hoe ik het moest benaderen. Puur als auditieve ervaring bood het momenten van grote cumulatieve tonale schoonheid, die een soort tegenwicht vormden voor het compromisloze karakter van de eerste helft. In de loop van het werk protesteert Chinn, in de rol van de Maagd Maria, tegen de rollen die God haar oplegt. Haar vocale lijn wordt afgewisseld met haar eigen opgenomen stem die diverse heilige teksten zingt. Ze beweegt zich over de witte loper, trekt een zakelijk kantoorpak uit tot op haar ondergoed en trekt vervolgens geleidelijk een blauwe cocktailjurk en juwelen aan... het traditionele kleurenschema voor Maria, maar hier zonder de deemoedige overgave van de 'dienstmaagd des Heren'. Het is jammer dat er geen tekstblad beschikbaar was (zoals eerder in het festival wel het geval was bij Pierrot Lunaire), want dan was het mogelijk geweest om meer te zeggen over het libretto en de relatie tot de muziek.

Er waren volop thematische overeenkomsten tussen deze twee stukken, wat de combinatie op papier heel logisch maakte; maar dit werd overschaduwd door de praktische problemen die komen kijken bij het plaatsen van zo'n grootschalig stuk in een piepkleine ruimte. Het combineren van double-bills is berucht lastig bij toneel en opera, en in dit geval was het ongetwijfeld beter geweest om de voorstelling te verplaatsen naar de grotere zaal van de Arcola op de avonden dat de hoofdvoorstelling daar niet draaide.

Ik heb nog wat ruimte voor commentaar op de bredere thema's van het hedendaagse aanbod op Grimeborn dit jaar. Deze hebben aangetoond dat de weerbarstigheid of schijnbare ontoegankelijkheid van sommige muziek geen belemmering hoeft te zijn voor een uitstekende opera-avond, mits andere creatieve waarden volledig aanwezig zijn en er aandacht is besteed aan de behoeften van het publiek. Als het drama en de karakterisering helder zijn, worden hogere drempels elders geaccepteerd. Dit kwam het best tot uiting in de openings-double-bill Clown of Clowns, een diepgaande reflectie op de tragische en komische mogelijkheden van de pierrot-, clown- en circustradities, die uitdagend was in de beste zin van het woord en bovendien ontzettend vermakelijk.

Het valt te hopen dat er in het festival van volgend jaar weer volop nieuwe opera's te zien zullen zijn. Het publiek is massaal komen opdagen voor deze werken, wat zeer bemoedigend is, net als de mogelijkheid voor feedback en nabeschouwingen, iets wat hopelijk behouden blijft.