RECENSIE: The Merchant Of Venice, Shakespeare's Globe ✭✭✭✭

Phoebe and Jonathan Pryce in Jonathan Munby's productie van De Koopman van Venetië. Foto: Manuel Harlan De Koopman van Venetië

Globe Theatre

30 april 2015

4 Sterren

Van alle stukken van Shakespeare is De Koopman van Venetië er een waar de meeste mensen wel een mening over hebben. Het verhaal van de Joodse Shylock, die vasthoudt aan zijn contract en een pond vlees wil opeisen, is alom bekend. Net als het verhaal van de schone vrouw wiens vader heeft bepaald dat haar toegang tot het familiefortuin gekoppeld is aan de keuze voor het juiste kistje door haar aanbidder: ze kan alleen trouwen met de man die het juiste exemplaar kiest. Beide verhalen bestonden al voordat Shakespeare ze zich toe-eigende voor zijn toneelstuk, en beide maken nog steeds overduidelijk deel uit van de tijdsgeest.

Maar voor een stuk waarover de meningen zo vaststaan, is het interessant hoe uiteenlopend die opvattingen kunnen zijn. Wie is de titulaire koopman? Shylock, Antonio of Bassanio? Is het een komedie, een romantische komedie, een tragedie, een tragikomedie of een tragische romantische komedie? Is Shylock kwaadaardig, amoreel of tot het uiterste gedreven? Is Antonio slecht of amoreel door zijn gehate rivaal een contract aan te bieden puur om in het bed van Bassanio te belanden? Is Bassanio amoreel door alles te zeggen en te doen voor een rooskleurige toekomst? Is Portia een manipulatieve vrouw die tot elke prijs een echtgenoot wil die ze kan controleren? Is Jessica slecht omdat ze haar vader besteelt en haar geloof verruilt voor Lorenzo? Is het antisemitisch of maakt dat niet uit omdat het 'slechts' een romantische komedie is?

Het zijn deze verwarringen en raadsels die ervoor zorgen dat men De Koopman van Venetië als een "probleemstuk" beschouwt, of in ieder geval als een stuk dat gaandeweg van stijl en doel verandert. Het verklaart ook de enorme hoeveelheid opvattingen en het feit dat elke nieuwe productie weer een frisse manier vindt om het verhaal te kaderen en te presenteren.

Jonathan Munby, wiens productie gisteren in première ging in de Globe, heeft gekozen voor een overtuigende, grappige en sympathieke vertelling van Shakespeares stuk. Het staat zo ver mogelijk af van Rupert Goolds recente bruisende, elektrische en schreeuwerige enscenering in de Almeida. Maar dat doet er niets aan af.

Munby plaatst het stuk stevig in de tijd, rond 1597, met kostuums die een exotisch en vervlogen tijdperk neerzetten. Hij vermijdt de grote existentiële vragen en koerst behendig langs thema's als sympathie, eigenbelang en kapitalisme. Het resultaat is een rijke, vermakelijke interpretatie die boeit en helder is, maar nooit de grote hoogten van lyriek of drama opzoekt; het alledaagse voert hier de boventoon.

De voorstelling begint met een maskerade, een dans, een huwelijk en een straatgevecht waarbij twee Joodse kooplieden zonder aanleiding worden aangevallen. Daarmee zet Munby de toon: een lichte komedie met romantische ondertonen, waarin racisme en geld een grote rol spelen.

Shylock wordt neergezet als een vermoeide oude koopman, getekend door de voortdurende beledigingen van hen die zijn religie niet respecteren. Antonio veracht hem en steekt dat niet onder stoelen of banken. Portia is mooi maar sluw, bereid om te doen wat nodig is om de man te krijgen die ze onder de duim kan houden. Bassanio is een ongepolijste vlegel, het type knappe, joviale vent met veel vrienden die zich te buiten gaan aan drank, maar met een scherp oog voor een snel fortuin en de zekerheid dat zijn charmes deuren openen. Antonio denkt Bassanio’s bed te kunnen kopen, terwijl Bassanio denkt dat hij zich met zijn charme een weg naar Portia’s bed kan banen. Iedereen is een racist, behalve Bassanio. Rijkdom is voor allen de Heilige Graal.

Het plezier en de frivoliteit komen van de bijrollen: een ijdele Prins van Marokko; een dandy-achtige Prins van Aragon; een snuggere, sensuele Nerissa; een luidruchtige Gratiano; een jolige Gobbo en een smachtende Lorenzo. Het zijn overduidelijke typetjes, maar ze worden gespeeld alsof ze net bedacht zijn, wat de komische mogelijkheden accentueert.

In essentie haalt Munby de complexiteit uit het stuk: alles is rechttoe rechtaan. Shylock is zowel goed als slecht, net als Antonio. Net zoals het verkeerd is van Shylock om een pond vlees te eisen, is het verkeerd van Antonio om Bassanio’s gunsten te willen kopen – beiden vragen een prijs voor hun financiële steun. Shylock besluit bij het verstrekken van de lening om de prijs te innen als dat kan; Portia weet al voordat het proces begint dat ze Shylock kan ruïneren. Beiden worden gedreven door religieuze haat. Portia manipuleert het kistjesproces net zoals Bassanio Antonio manipuleert voor geld.

Deze ongecompliceerde en in zekere zin onthullende productie raast voort en vertelt het verhaal helder en gevat. Elke lach wordt eruit geperst. Hoewel poëtische diepgang soms verloren gaat – vooral in de rechtzaakscène die in een razend tempo voorbijvliegt, waarbij de beroemde "quality of mercy"-toespraak bijna als een terloopse oneliner wordt afgedaan – voegt Munby andere nuances toe. Zo voeren Jessica en Shylock een heel gesprek in woedend Jiddisch, wat hun status als buitenstaanders krachtig neerzet.

En net wanneer je denkt dat de romantische komedie voorbij is, laat Munby je achter met een treffend slotbeeld: een jammerende Jessica die een Hebreeuws lied zingt, terwijl Shylock vernederd en vernietigd wordt door een gedwongen doop. Terwijl Portia koket giechelt omdat ze Bassanio heeft laten zien wie de baas is in hun huwelijk, ondergaat Shylock het lot dat zij voor hem heeft bepaald. Portia, de racistische opportunist die Shylock opoffert voor eigen gewin. Hoe grappig het ook was, de kille wind van de consequenties waait hard na.

Jonathan Pryce is een kalme, rechtlijnige en gedreven Shylock. Dit is geen monster of Joodse karikatuur. Nee, Pryce vindt de ziel van de man en onthult met chirurgische precisie zijn sterke en zwakke punten. Het poëtische hoogtepunt van de avond is zijn doorvoelde "Hath not a Jew eyes?"-monoloog, waarbij de woorden uit zijn diepste wezen lijken te komen. Zijn wanhoop over het verraad van Jessica is schrijnend. Heel verstandig speelt hij Shylocks houding ten opzichte van Antonio in de rechtszaal heel zakelijk, wat de plotselinge ommekeer van zijn geluk des te aangrijpender maakt. Pryce zet een gedenkwaardige en door en door menselijke Shylock neer. De blik op zijn gezicht als er op hem wordt gespuwd, staat in mijn geheugen gegrift.

Daniel Lapaine blinkt uit als Bassanio; zijn huid is even glad als zijn praatjes en zijn tanden glimmen even hard als zijn zelfvertrouwen. Dit is een Bassanio die Antonio bespeelt en over liefde praat, maar alleen om zijn zin te krijgen. Hij is even zelfverzekerd als arrogant. De vriendschap met de luidruchtige Gratiano is sterk geobserveerd. Hij gaat goed om met de versregels en weet Bassanio’s charme, zelfs als hij zich misdraagt, uitstekend over te brengen.

Er zijn werkelijk geweldige rollen van David Sturzaker als Gratiano (zijn openingsscène met overgeven is onvergetelijk) en Dorothea Myer-Bennett als Nerissa, die constant alert is en geen moment onbenut laat voor een scherpe opmerking of een veelzeggende blik. Samen zijn ze een genot om naar te kijken. Stefan Adegbola steelt als Gobbo moeiteloos de harten van de 'groundlings' met zijn inventieve routines; zijn interactie met het publiek is hysterisch.

Als Jessica is Phoebe, de echte dochter van Jonathan Pryce, uitstekend. Vol pijn en verdriet, maar ook hartstochtelijk verliefd op de sympathieke Lorenzo van Ben Lamb. Het is een lastige rol die makkelijk ondergesneeuwd raakt, maar Pryce belicht Jessica's motivaties met echte stijl. Lamb ondersteunt haar goed en hun liefde voelt authentieker dan die van de andere koppels. Een prachtig moment is wanneer Nerissa en Portia terugkeren na het proces en Nerissa in slaap is gevallen op Lorenzo’s borst – het is het enige moment van ongeremde romantische waarheid in het stuk.

De verschrikkelijke maar perfecte aanbidders van Portia, Scott Karim en Christopher Logan, waren een genot. Als de Sahariaanse prins was Karim een werveling van zijde, tulbanden en zwaarden. Je verwachtte bijna een vliegend tapijt buiten de Globe te zien staan. Hij is oprecht grappig terwijl hij de thema's van racisme onderstreept. Maar de show werd gestolen door Logan, wiens briljante vertolking als de verwijfde Prins van Aragon voor lachsalvo's zorgde bij elke regel. Deze productie is alleen al de moeite waard om Logans geweldige optreden nogmaals te zien.

Verder is er goed werk van Michael Bertenshaw als Tubal en de Hertog van Venetië, en Philip Cox als Balthasar en Chus. Regé-Jean Page (Solanio) and Brian Martin (Salarino) maken de cast compleet, een van de beste ensembles die de Globe in tijden heeft gezien.

De rollen van Portia en Antonio zijn cruciaal voor het slagen van dit stuk. Hier heeft Munby ervoor gekozen om geen van beiden tot een specifiek middelpunt te maken, een keuze met voor- en nadelen.

Dominic Mafham geeft Antonio zowel hebzucht als haat mee en zijn verlangen naar Bassanio is zonneklaar. Hij is een rijke, racistische man – van enige adelstand is hier geen sprake. Dat werkt prima tot aan de rechtszaal, maar daarna vallen sommige subtiliteiten van de rol weg door de keuzes die Mafham heeft gemaakt. Voor het eerst hoopte ik bijna dat Shylock zijn pond vlees zou krijgen.

Maar dat lag niet alleen aan Antonio – Portia was daar ook debet aan. Rachel Pickup speelde een mooie Portia, maar ze kwam eerder berekenend en manipulatief over dan instinctief en moedig. De rechtszaak was niet het magische moment dat het kan zijn; Portia wist vanaf het begin wat de uitkomst zou zijn en stuurde daar puur voor eigen gewin op aan. Pickup was op haar best in de scènes met Myer-Bennett. De chemie met Lapaine is aanwezig, maar echte passie ontbreekt; de scènes na het proces voelen meer als een spelletje dan als romantische grilligheid.

Het is een vrij oppervlakkige Portia, wat overigens wel past bij deze specifieke productie. Haar tekstbehandeling is vlot maar mist soms de schoonheid van de poëzie. Ze is een Portia voor deze enscenering, niet een voor de eeuwigheid.

Het decorontwerp van Mike Britton is sober maar effectief, met gouden doeken die prachtig wapperen in de avondbries. De kostuums zijn zeer gedetailleerd en stralen de rijkdom uit die constant op de achtergrond aanwezig is. De muziek van Jules Maxwell is sfeervol en wordt goed uitgevoerd door de kleine groep muzikanten.

Dit is een Merchant of Venice die het publiek eraan herinnert dat het stuk een komedie is, want het is op vlagen bijzonder grappig. De keerzijde is het verlies van wat lyrische kracht in de driehoek tussen Portia, Antonio en Bassanio. Maar de fenomenale Jonathan Pryce maakt van Shylock de meest beangstigende schurk: de gewone, alledaagse man die groot onrecht is aangedaan. Samen met de rest van de cast zorgt hij voor een avond vol stijl en aanstekelijke lach.

Simpelweg een genot. Hoe vaak kun je dat tegenwoordig zeggen over De Koopman van Venetië?

DE KOOPMAN VAN VENETIË IS NOG TOT EN MET 7 JUNI 2015 TE ZIEN IN SHAKESPEARE'S GLOBE