RECENSIE: The Picture Of Dorian Gray, St James Studio ✭✭✭✭✭

Foto: Evolution Photography The Picture Of Dorian Gray

St James Studio Theatre

17 juni 2015

5 sterren

Op 20 juni 2015 is het precies de verjaardag van de eerste publicatie van de oorspronkelijke tijdschriftversie van Oscar Wilde’s roman The Picture of Dorian Gray. Hoewel er diverse pogingen zijn gedaan om het verhaal naar het witte doek en het toneel te vertalen, is er nooit één algemeen geaccepteerde theaterversie geweest. Deze nieuwe onderneming is dan ook even welkom als actueel. De hoofdlijnen van het verhaal zijn zo bekend dat ze hier geen herhaling behoeven, maar toch moet ik beginnen met te benadrukken hoe dwingend relevant de hoofdthema's blijven. Gezien de huidige celebritycultuur die steeds verder op onze schermen en krantenkoppen dwingt, had een studie naar de aard en gevolgen van narcisme niet actueler kunnen zijn. Terwijl de beroemde aforismen voorbijtrekken, kun je niet anders dan denken dat ‘Genie duurt langer dan schoonheid’ tegenwoordig eerder een open vraag dan een vaststelling zou zijn, en dat Wilde een diepere waarheid aanboorde dan hij zelf besefte toen hij stelde dat ‘alleen oppervlakkige mensen de wereld niet op uiterlijk beoordelen.’ De schitterende verbale behendigheid en de onderliggende duisternis bewijzen de wijsheid van een andere uitspraak die al vroeg voorbijkomt: ‘alle kunst is zowel oppervlak als symbool.’

Complimenten gaan allereerst uit naar de behendige bewerking, die met nauwgezette zorg is uitgevoerd door Merlin Holland, Wilde’s kleinzoon, en John O’Connor. Cruciaal is dat zij zijn teruggegaan naar de oorspronkelijke teksten van zowel het tijdschrift als de (langere) gepubliceerde roman, waarbij ze diverse sleutelzinnen hebben hersteld die Wilde uit voorzorg uit de uiteindelijke standaardtekst had weggelaten. Deze regels maken de verschillende homo-erotische thema's explicieter en verduidelijken in het bijzonder het karakter van Basil Hallward, die verloren is in hopeloze en hulpeloze aanbidding voor Dorian Gray. Hierdoor wordt Dorians bewuste manipulatie van Basil des te berekender en schokkender. Er zijn vele andere kleine aanpassingen die aspecten van de personages, die in het origineel slechts zijdelings worden gesuggereerd, nuttig uitdiepen of invullen.

Elke bewerking moet een grote hoeveelheid vertelling door Dorian omzetten in drama, dialoog en karakter. Er moeten hierbij veel interpretatieve keuzes worden gemaakt, en voor het merendeel maken het creatieve team en de acteurs precies de juiste keuzes. Sibyl Vane (Helen Keeley) wordt hier bijvoorbeeld ontwikkeld tot een veel substantiëler personage dan in het origineel. Er is gekozen om haar neer te zetten als een goede actrice die een cruciale slechte avond beleeft, in plaats van een amateurtoneelster die alleen door Dorian op een voetstuk wordt geplaatst. Dit geeft aanzienlijk meer kracht en tragiek aan zijn afwijzing van haar. Hetzelfde geldt voor de creatie van Hettie, een ander slachtoffer van Dorians Faustiaanse obsessies, die in de roman slechts terloops wordt beschreven.

De plotopbouw is het minst geloofwaardige en misschien wel minst belangrijke aspect van het stuk: net als in elke gotische roman lijkt vooral het einde merkwaardig abrupt, een effect dat in deze bewerking trefzeker is gereproduceerd. Maar de plot was bij Wilde altijd al ondergeschikt aan de kunst van zijn komedies, en als geheel kan deze bewerking de vergelijking met de grote toneelstukken die zijn reputatie hooghouden uitstekend doorstaan. Het is in feite een prototype. Het origineel bevat een kern van theatraliteit: de dialogen sluiten al naadloos aan bij Wilde's overige theaterwerk – sommige werden later zelfs hergebruikt in Lady Windemere’s Fan. Bovendien verwijzen veel scènes naar het toenmalige theater. Tot slot schreeuwt de hele strijd tussen schilderij en onderwerp, held en imago, uiterlijke schoonheid en intern moreel verval om een vertolking die verder gaat dan de gedrukte pagina. Het stuk opent in een sfeervolle suggestie van een volgeladen Victoriaans atelier: enkele grote, scheve, lege vergulde lijsten, schildersattributen, een chaise longue en plantenbak, her en der verspreide stoelen, en op de achtergrond de indringende klanken van een Nocturne van Chopin. Basil Hallward (Rupert Mason) legt de laatste hand aan zijn portret van Dorian Gray (Guy Warren-Thomas) voordat zij worden onderbroken en ontregeld door Lord Henry Wotton (Gwynfor Jones). Naast de hoofdrollen draagt elk van de acteurs (behalve Warren-Thomas) bij aan een overvloed aan scherp gedefinieerde bijrollen. De cast vult het toneel met gevatte bedienden, neerbuigende hertoginnen en sluwe handelaren die deel uitmaken van het sociale weefsel van de grote komedies. In dit uiterst zintuiglijke boek is het essentieel dat er veel te zien is; alle lof dus voor het creatieve team dat zorgde voor een prachtig aangekleed decor en een parade van schitterende historische kostuums in rijke kleuren en stoffen. Zelfs een bijfiguur als de vrouw van Lord Henry ziet er werkelijk uit alsof haar ruisende jurk ‘is ontworpen in een wervelwind en aangetrokken tijdens een storm.’ Er is diep nagedacht over het prikkelen van de zintuiglijke verbeelding van het publiek. De regisseur heeft met name manieren gevonden om de verwijzingen naar Huysmans' Tegen de keer (A rebours) en het Yellow Book – beide belangrijke inspiratiebronnen voor Wilde – te integreren, en Dorians obsessie met stoffen en geuren uit hoofdstuk elf prachtig te verbeelden.

Het zou onterecht zijn om slechts één lid van deze cast uit te lichten – er wordt op vele fronten excellent gespeeld; maar het volstaat te zeggen dat Warren-Thomas niet alleen leunt op zijn uiterlijk — hij zet de reis naar nietsontziende wreedheid neer met veel aarzeling en menselijke details. Mason maakt van Hallward een veel sympathieker en gekwelder figuur dan gebruikelijk, en Keeley creëert een echt, gelaagd personage van Sybil. Onvermijdelijk zijn er veel scènewisselingen en kostuumveranderingen, maar deze worden behendig uitgevoerd zonder de concentratie te verbreken. De vloeiende, flexibele beweging is sowieso een sterk punt van de gehele productie, wat knap is in zo'n besloten en volgebouwde ruimte.

In zekere zin is de moeilijkste rol die van Lord Henry, die de meeste juweeltjes van epigrammen moet debiteren terwijl hij ze in een naturalistische spreekstijl plaatst. Het vinden van het juiste ritme in de tekst van Wilde is meestal de sleutel tot een geweldige vertolking. Hoe creëer je een geloofwaardige flow wanneer de spitsvondigheden je letterlijk in de weg staan en tijd en ruimte opeisen voor de voordracht en de lach? Soms lijkt het alsof Wilde zijn acteurs een dienblad vol jam en room heeft gegeven, maar geen scones. Gwynfor Jones navigeert zeer delicaat door deze uitdaging, met veel fysiek spel en zorgvuldig gedoseerde versnellingen en pauzes, op een manier die vergelijkbaar is met hoe een operazanger een aria opbouwt. Dit is een schoolvoorbeeld van retorische voordracht.

Helaas heeft deze voortreffelijke bewerking slechts een zeer korte looptijd – ik hoop van harte dat een ander theater verleid kan worden om ons dit stuk met deze cast nogmaals te laten ervaren, en wel snel... Het verdient het om gezien te worden vanwege de eigen kwaliteiten, de frisse inzichten in een werk dat we menen té goed te kennen, en vanwege wat het ons vertelt over Wilde zelf. Het toont op voorbeeldige wijze de botsende, onstabiele en uiteindelijk tragische combinatie van talenten en ambities die Wilde’s unieke persona vormen. Zoals gebruikelijk zag hij de waarheid scherper dan alle critici: ‘Basil Hallward is wie ik denk dat ik ben: Lord Henry is wat de wereld van mij vindt: Dorian is wat ik zou willen zijn – in andere tijden, misschien.’