ĐÁNH GIÁ: The Picture Of Dorian Gray, Sân khấu St James Studio ✭✭✭✭✭

Ảnh: Evolution Photography Bức Chân Dung Của Dorian Gray

Nhà hát St James Studio

17 tháng 6 năm 2015

5 Sao

Ngày 20 tháng 6 năm 2015 đánh dấu đúng kỷ niệm ngày xuất bản lần đầu tiên phiên bản tạp chí dài kỳ của cuốn tiểu thuyết The Picture of Dorian Gray của Oscar Wilde. Dù đã có vài nỗ lực chuyển thể tác phẩm này sang sân khấu và điện ảnh, nhưng cho đến nay vẫn chưa có một phiên bản sân khấu chuẩn mực nào; chính vì thế, dự án mới này vừa hợp thời vừa vô cùng hữu ích. Cốt truyện vốn đã quá quen thuộc nên không cần nhắc lại ở đây, nhưng tôi vẫn phải bắt đầu bằng việc ghi lại cảm nhận về sự liên hệ mạnh mẽ và bền bỉ của các chủ đề chính trong tác phẩm. Trong bối cảnh văn hóa thần tượng ngày càng xâm lấn sâu hơn vào màn ảnh và các dòng tít báo, một nghiên cứu về bản chất và hệ quả của chứng yêu bản thân (narcissism) không thể nào mang tính thời đại hơn. Khi những câu cách ngôn nổi tiếng hiện ra, bạn không khỏi nghĩ rằng liệu câu nói ‘Thiên tài tồn tại lâu hơn sắc đẹp’ ngày nay nên là một câu hỏi mở thay vì một lời khẳng định, và rằng Wilde đã khai thác một chân lý sâu sắc hơn ông tưởng khi phát biểu ‘chỉ những kẻ nông cạn mới không đánh giá thế giới qua vẻ bề ngoài.’ Sự khéo léo, lấp lánh trong ngôn từ cùng bóng tối ẩn hiện bên dưới đã minh chứng cho sự thật và trí tuệ của một câu nói khác thoáng qua lúc đầu: ‘mọi nghệ thuật đều vừa là bề mặt, vừa là biểu tượng.’

Trước hết, cần phải dành lời khen ngợi cho kỹ năng chuyển thể được thực hiện cực kỳ tỉ mỉ bởi Merlin Holland, cháu nội của Wilde, cùng với John O’Connor. Quan trọng nhất là họ đã tìm về các bản gốc từ tạp chí và tiểu thuyết (bản dài hơn) để khôi phục lại nhiều câu then chốt mà Wilde đã thận trọng lược bỏ khỏi bản in chuẩn cuối cùng. Những dòng này làm rõ nét hơn các chủ đề đồng tính luyến ái của vở kịch, đặc biệt là soi rọi nhân vật Basil Hallward — người lạc lối trong sự ngưỡng mộ vô vọng và bất lực dành cho Dorian Gray — đồng thời khiến sự thao túng đầy toan tính của Dorian đối với Basil trở nên chân thực và gây sốc hơn. Còn nhiều sự điều chỉnh nhỏ khác giúp làm mượt hoặc lấp đầy các khía cạnh nhân vật vốn chỉ được ám chỉ gián tiếp trong bản gốc.

Bất kỳ bản chuyển thể nào cũng phải biến khối lượng lớn lời kể của Dorian thành k kịch tính, đối thoại và tính cách nhân vật. Có rất nhiều lựa chọn diễn giải được đưa ra ở đây, và phần lớn ê-kíp sáng tạo cùng dàn diễn viên đã đưa ra những quyết định hoàn toàn đúng đắn. Ví dụ, Sibyl Vane (do Helen Keeley thủ vai) được xây dựng thành một nhân vật có chiều sâu hơn nhiều so với nguyên tác. Thay vì là một diễn viên tồi mà chỉ có Dorian mới muốn tôn sùng, cô được khắc họa là một diễn viên giỏi nhưng gặp phải một đêm diễn tồi tệ mang tính định mệnh. Điều này làm tăng thêm sức nặng và sự xót xa khi anh ta ruồng bỏ cô. Tương tự với việc xây dựng nhân vật Hettie, một nạn nhân khác trong những mê muội kiểu Faust của Dorian, người vốn chỉ được mô tả thoáng qua trong tiểu thuyết.

Xây dựng tình tiết là khía cạnh ít đáng tin nhất và có lẽ cũng ít quan trọng nhất của vở kịch: giống như bất kỳ tiểu thuyết Gothic nào, cái kết có vẻ đột ngột một cách kỳ lạ, và hiệu ứng này đã được tái hiện chính xác trong bản chuyển thể. Nhưng dù sao, cốt truyện luôn là phần ít quan trọng nhất trong nghệ thuật hài kịch của Wilde, và nhìn chung bản chuyển thể này hoàn toàn có thể sánh ngang với những vở kịch lớn làm nên tên tuổi của ông. Thực chất đây là một hình mẫu sơ khai. Có một tính chất kịch nghệ cốt lõi nằm sâu trong nguyên tác: các lời thoại vốn đã mang phong cách các tác phẩm sân khấu của Wilde – và thực tế là một số đoạn sau này đã được tái sử dụng trong vở Lady Windermere’s Fan (Quạt của Quý bà Windermere). Ngoài ra, nhiều cảnh phim thực sự liên quan hoặc dựa trên nền tảng sân khấu đương đại. Cuối cùng, cuộc giằng co hai chiều giữa bức tranh và chủ thể, giữa người hùng và hình ảnh, giữa vẻ đẹp ngoại hình và sự thối nát nội tâm đòi hỏi được thể hiện và diễn xuất vượt ra ngoài những trang sách. Sân khấu mở ra với không gian gợi nhắc về một xưởng vẽ của nghệ sĩ thời Victoria: những khung tranh mạ vàng lớn trống rỗng đặt nghiêng ngả, dụng cụ vẽ tranh, một chiếc ghế dài và chậu cây, những chiếc ghế rải rác, và trong nền là giai điệu ám ảnh của một bản Nocturne của Chopin. Basil Hallward (Rupert Mason) đang hoàn thiện bức chân dung Dorian Gray (Guy Warren-Thomas) trước khi họ bị ngắt quãng bởi sự xuất hiện của Lord Henry Wotton (Gwynfor Jones). Bên cạnh các vai chính, mỗi diễn viên (ngoại trừ Warren-Thomas) còn đảm nhận hàng loạt vai phụ sắc nét, làm sống động sân khấu với những người hầu hiểu chuyện, các nữ công tước kiêu kỳ và những thương nhân láu cá — những mảnh ghép tạo nên kết cấu xã hội trong các vở hài kịch lớn của ông. Trong một tác phẩm giàu cảm quan như thế này, việc làm mãn nhãn người xem là cực kỳ quan trọng; vì thế ê-kíp sáng tạo xứng đáng được biểu dương khi dàn dựng bối cảnh chỉn chu cùng một loạt phục phục trang thời kỳ đó với màu sắc và chất liệu tuyệt vời. Thậm chí một nhân vật phụ như vợ của Lord Henry cũng thực sự trông như thể chiếc váy bồng bềnh của bà được ‘thiết kế trong một cơn bão’. Rất nhiều tâm huyết đã được đổ vào việc thu hút trí tưởng tượng cảm quan của khán giả, và đặc biệt là đạo diễn đã tìm ra cách lồng ghép các chi tiết từ cuốn Against Nature của Huysmans và cuốn Yellow Book — cả hai đều là nguồn cảm hứng quan trọng của Wilde — cũng như hiện thực hóa niềm say mê của Dorian với vải vóc và hương liệu như lời kể trong chương 11 của tiểu thuyết.

Thật khó để chỉ đích danh một cá nhân nào để khen ngợi vì mọi thành viên trong dàn diễn viên đều phô diễn sự xuất sắc theo những cách khác nhau; nhưng có thể nói rằng Warren-Thomas không chỉ dựa vào ngoại hình trời ban — anh đã khắc họa hành trình tiến tới sự tàn độc không gớm tay với đủ sự do dự và chi tiết đầy tính nhân văn. Mason đã biến Hallward thành một nhân vật đáng cảm thông và đau khổ hơn thường lệ, và Keeley đã tạo nên một Sybil thực thụ, có chiều sâu. Dù vở diễn đòi hỏi nhiều lần thay đổi cảnh trí và phục trang, nhưng tất cả đều được thực hiện khéo léo mà không làm gián đoạn sự tập trung của chúng tôi. Thực tế, sự chuyển động linh hoạt, uyển chuyển là một đặc điểm xuất sắc của toàn bộ quá trình dàn dựng, nhất là trong một không gian chật hẹp và nhiều đồ đạc như thế này.

Xét theo một khía cạnh nào đó, vai khó thể hiện nhất là Lord Henry, người phải thốt ra hầu hết những câu châm ngôn sắc sảo trong khi vẫn phải lồng ghép chúng vào lối nói tự nhiên. Tìm ra nhịp điệu trong văn của Wilde thường là chìa khóa cho một buổi biểu diễn và dàn dựng thành công. Làm sao để tạo ra một dòng chảy hợp lý khi những câu châm ngôn cứ chắn đường, đòi hỏi thời gian và không gian để được thốt ra và thẩm thấu? Đôi khi có cảm giác như Wilde đã đưa cho các diễn viên một khay đầy mứt và kem mà chẳng có lấy một cái bánh scone nào. Gwynfor Jones đã vượt qua thử thách này một cách rất tinh tế bằng những chuyển động sân khấu và các nhịp ngắt nghỉ, tăng tốc được tính toán kỹ lưỡng, giống như cách một ca sĩ opera xử lý một bản aria vậy. Đây là một bài học mẫu mực về lối diễn thuyết hùng hồn.

Đáng tiếc là bản chuyển thể xuất sắc này chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn – tôi thực sự hy vọng một nhà hát khác sẽ sớm đưa vở kịch này cùng dàn diễn viên này trở lại sân khấu… Tác phẩm này xứng đáng được thưởng thức vì chính chất lượng của nó, vì những góc nhìn mới mẻ mà nó mang lại cho một tác phẩm tưởng chừng đã quá quen thuộc, và vì những gì nó tiết lộ về chính con người Wilde. Nó phô diễn một cách mẫu mực sự kết hợp giữa những tài năng và khát vọng luôn giằng xé, bất ổn và cuối cùng là bi kịch, tạo nên nhân cách độc nhất vô nhị của Wilde. Như thường lệ, ông đã nhìn thấu sự thật trước mọi nhà phê bình: ‘Basil Hallward là người tôi nghĩ mình chính là; Lord Henry là người mà thế giới nghĩ về tôi; Dorian là người tôi muốn trở thành — có lẽ là trong một thời đại khác.’