RECENSIE: The Winter's Tale, Garrick Theatre ✭✭✭✭✭✭

Judi Dench als Paulina in The Winter's Tale. Foto: Johan Persson The Winter's Tale

Garrick Theatre

6 november 2015

6 Sterren - Waarom? Koop kaarten

"Is dit magie, laat het dan kunst zijn

Wettig als eten."

Leontes: Vijfde Bedrijf, Derde Scène; The Winter's Tale.

Het is winter. Kerstmis. Het koninklijk paleis is een warme en hartelijke plek vol liefde en verwennerij, kerstzangers maken vrolijke muziek en de enthousiaste prins kan niet wachten op dat ene cadeau uit de boom. De beste vriend van de koning is op bezoek, zijn hoogzwangere koningin straalt van moederschap. Het geluk kan bijna niet groter zijn.

Het begint met een blik. Dan een langere blik. Dan een staar. Samen met de kerstliederen arriveert de Jaloezie. Je ziet het de koning bijna besmetten, zijn geest en verstand verlammen, zijn passies ondermijnen en een ongegronde, tirannieke woede creëren. De verandering is angstaanjagend om te zien - Mr Hyde is een amateur vergeleken met deze transformatie.

Later, nadat de prins dood en koud is, de koningin onterecht gevangengezet is en de pasgeboren prinses naar haar verbannen noodlot is gestuurd, confronteert de oude, trouwe hofdame de koning. Hij is verzwakt, rouwt om zijn verloren prins, bijna doorgedraaid door de grillige waanzin die zijn koninklijke ziel heeft overgenomen. Ze spaart hem niet. Ze geselt hem om zijn tirannieke woede-uitbarstingen, somt zijn verliezen en slachtoffers op; elk woord is een messteek in zijn hart. Dan vloert ze hem: de koningin is dood. Onverstoorbaar laat ze zijn kreten van wanhoop het maanlicht doorklieven.

Als er nog iemand in de zaal droge ogen heeft, dan is dat een lijk.

Hadley Fraser en Kenneth Branagh in The Winter's Tale. Foto: Johan Persson Dit is de openbarende, onvergetelijke en grensverleggende herneming van The Winter's Tale door Kenneth Branagh en Rob Ashford, nu te zien in het Garrick Theatre. Vergeet de Hamlet van Cumberbatch. Vergeet Nunn's War Of The Roses. Vergeet de tetralogie van de RSC die binnenkort naar de Barbican komt. Deze productie van The Winter's Tale is ongetwijfeld HÉT Shakespeare-evenement van het jaar.

Het stuk is een van de laatste die Shakespeare schreef en wordt vaak als uitdagend beschouwd. Maar hier niet. Deze productie zindert aan alle kanten, vol passie en haarscherpe kracht, en wordt gedreven door stemwerk zoals dat de laatste tijd niet meer in West End te horen is geweest. Het voelt fris en verkwikkend; bijna alsof het voor het eerst echt duidelijk wordt gezien. Dit is een stuk dat al vele erbarmelijke producties heeft gekend; hier is het even krachtig als Hamlet.

Het verhaal wordt met briljante helderheid en intense emotie verteld. Deze acteurs halen, zoals het hoort, energie uit de woorden van Shakespeare zelf, en die energie stuwt gracieuze, intrigerende en uiterst doelgerichte acteerprestaties voort. Het is als een knapperend vuur - de woorden leven door de muziek van hun bedoeling.

Het decor van Christopher Oram is werkelijk prachtig: warm rood en goud voor het begin, dan bijna kaal voor de achterlating van Perdita in Bohemen, dan rustiek. Wanneer het tweede bedrijf begint, dwarrelt wintersneeuw rond een door maanlicht beschenen Judi Dench (die de monloog voordraagt die Shakespeare toeschreef aan Vadertje Tijd - een geniale ingreep), waarna de sneeuwhopen wol blijken te zijn en we ons tussen de dorpelingen begeven. Daarna keren we terug naar het oorspronkelijke paleis, nu mistroostig en snijdend koud wit, getekend door de sporen van jarenlange wanhoop. Oram lost het probleem van de regieaanwijzing "Exit, achtervolgd door een beer" simpel maar briljant op. Zijn kostuums zijn eveneens fantastisch; weelderig en in elk opzicht een genot om naar te kijken.

Judi Dench en Miranda Raison in The Winter's Tale. Foto: Johan Persson

De belichting van Neil Austin is adembenemend: subtiel verandert hij de sfeer en geeft hij perspectief aan met licht. Je ziet Hermione en Polixenes zoals Leontes hen ziet, maar ook zoals ze werkelijk zijn; je voelt de kracht van het Orakel van Delphi; het magische moment waarop Dench/Tijd vertelt over het verstrijken van zestien jaar is zo mooi dat het bijna pijn doet; en de introductie van Florizel en Perdita wordt bereikt met een slimme lichtgreep. Maar de onberispelijke schoonheid van het standbeeld dat Paulina op het laatst aan Leontes onthult, is Austins grootste prestatie hier, en er zijn er nog veel meer, te veel om op te noemen.

Branagh is in een formidabele, onverslaanbare vorm als Leontes. Hij is fenomenaal van begin tot eind, volkomen geloofwaardig. Zijn transformatie van aanbiddende echtgenoot en vader naar een groenogig monster is ongelooflijk gedetailleerd, elke misstap is duidelijk. Wanneer hij in het tweede bedrijf eindelijk verschijnt, grijs van haar en hart, in het zwart gekleed en gebroken door zijn zonden, verdient hij onze sympathie; een hele prestatie voor een man die zijn vrouw onterecht van overspel heeft beschuldigd en daarmee de dood van zijn zoon en de verbanning van zijn pasgeboren dochter heeft veroorzaakt.

Het zit hem allemaal in de voordracht van de verzen. Branagh blaast de tekst zoveel leven in dat Leontes menselijk wordt, ondanks zijn jaloerse uitspattingen. Gratie, vreugde, angst, argwaan, woede, verwarring, berouw, spijt, hoop - elk woord dat hij spreekt klinkt precies goed, en zijn rijkgeschakeerde Leontes schittert.

Miranda Raison is in elk opzicht prachtig als Hermione, gracieus en vurig in elke beweging en blik. Ze vormt de perfecte match voor Branagh, en haar proces-scène is wreed en hartverscheurend. Haar verhouding met de Polixenes van Hadley Fraser is precies goed, wat de basis legt voor de nachtmerrieachtige reactie van Leontes. Het moment waarop ze eindelijk haar dochter Perdita aanschouwt is verbazingwekkend: pijn en vreugde gevangen in een perfect moederlijk moment.

Fraser is een geweldige Polixenes, en wanneer hij zich tegen zijn zoon keert, is het duidelijk waarom hij en Leontes zulke goede vrienden waren. Michael Pennington is voortreffelijk als Antigonus, een voorbeeldig versspreker, en zijn laatste momenten voordat de beer hem grijpt zijn buitengewoon. De Camillo van John Shrapnel is prachtig gedoseerd en geeft een sterk gevoel van toewijding aan vorsten die het spoor bijster raken.

De scènes in Bohemen kunnen soms doodslaan, maar hier niet. Er hangt een vitale, aardse erotiek die precies goed aanvoelt. Tom Batemans zeer mannelijke Florizel en Jessie Buckley’s stralende herderin Perdita (haar eerste zin zorgt voor een daverend applaus) zijn fantastisch samen, vurig en vreugdevol. Hun liefde is echt, urgent en meeslepend. De scène waarin Polixenes hun verbintenis veroordeelt, is net zo impactvol, onterecht en dwaas fanatiek als de meedogenloze misstap van Branagh jegens Hermione.

Jessie Buckley, Jimmy Yuill en Tom Bateman in The Winter's Tale. Foto: Johan Persson

Jimmy Yuill en Jack Colgrave Hirst vormen een heerlijk komisch duo als de herder en de clown; erg grappig en erg menselijk. Wanneer de herder door Polixenes ter dood wordt veroordeeld, is dat een pakkend en eerlijk gezegd gruwelijk moment, dat door beiden perfect wordt gespeeld. Ze hebben ook een geweldige klik met de levendige Autolycus van John Dagleish, een schurk die zo gevat en humoristisch is als Shakespeare hem bedoeld heeft.

Laat in het stuk zit een wat ongemakkelijke scène waarin belangrijke gebeurtenissen buiten het toneel plaatsvinden maar op het podium worden beschreven. Maar hier is niets ongemakkelijks aan: Adam Garcia is briljant in deze scène en het is moeilijk om de tranen te bedwingen bij het verhaal dat hij vertelt. Stuart Neal, Jaygann Ayeh en Michael Rouse zijn allemaal uitzonderlijk goed in een ensemble dat werkelijk geen voet verkeerd zet.

Maar zonder twijfel behoort de avond toe aan Dench.

De geschiedenisboeken vermelden hoe Peggy Ashcroft in 1960 Paulina speelde voor de Royal Shakespeare Company op een manier die de kijk op de rol veranderde. Dench revolutioneert Paulina hier voor mij opnieuw - ik heb nog nooit een productie van The Winter's Tale gezien waarin Paulina de centrale, drijvende kracht van menselijkheid en goedheid was. Maar Dench maakt haar precies dat.

Vanaf het allereerste moment, wanneer ze van achter een gordijn verschijnt met een enthousiaste Mamillius en hem naar de kerstboom begeleidt, brengt Dench een intensiteit en energie in de productie die haar ruim 80 jaar loochenen. Ze is beweeglijker en krachtiger dan velen die half zo oud zijn, en alles wat ze doet en zegt voegt waarde, betekenis en plezier toe aan de avond.

Haar techniek van versvoordracht is ongeëvenaard. Ze kiest elk woord en geeft het zijn volle gewicht, waardoor de betekenis en de exacte emotie van elke schitterende zin feilloos overkomen. Ze is listig, wijs en wonderbaarlijk. Haar pijnlijke uitval naar Leontes wanneer ze hem vertelt dat Hermione dood is, is een van de mooiste theatermomenten die ik ooit heb gezien. Zo krachtig dat het de adem uit je lichaam slaat.

Haar monloog als Vadertje Tijd is onbeschrijfelijk mooi, een overpeinzing die zich in je ziel nestelt. Haar gezicht tijdens het proces van Hermione, waarin Paulina niets zegt, spreekt boekdelen: doodsbang, verdrietig, maar vasthoudend aan hoop. Wanneer Dench het standbeeld onthult, is dat magisch; ze heeft het moment zo perfect opgebouwd en het zaadje geplant van wat nog komen gaat als een baken van verzoening. Het gelukkigste moment van het stuk is ook voor haar, wanneer Leontes haar uithuwelijkt aan Camillo – misschien wel het eerste goede wat hij in zestien jaar heeft gedaan.

Dench is transcendent, een natuurkracht zoals we die misschien nooit meer zullen zien. Haar zien en horen in deze productie is evenzeer een voorrecht als een genoegen.

De enige spijt die de avond achterlaat, is het pijnlijke besef dat het publiek tegenwoordig zelden Shakespeare zo goed gesproken hoort als hier. Was het maar anders. Hopelijk zien het National Theatre, de RSC en regisseurs overal ter wereld deze productie en trekken ze er lering uit. Vakmanschap is essentieel.

Dit is pure theatermagie. Een Winter's Tale voor onze tijd. Het is grotendeels uitverkocht, maar iedereen die nieuwsgierig is naar acteren, theater of Shakespeare zou dit moeten - nee, móét dit - zien: het is een masterclass in elk opzicht.

The Winter's Tale is tot 16 januari 2016 te zien in het Garrick Theatre. Lees meer over het Kenneth Branagh-seizoen in het Garrick Theatre