INTERVIEW: Verhalenverteller Philip Ridley

Phil Matthews ontmoet de gevierde toneelschrijver Philip Ridley. Zijn nieuwe stuk Feathers in the Snow gaat deze maand in première in het Southwark Playhouse.

Het Southwark Playhouse overdag binnenstappen is een bevreemdwijzende ervaring. Verdwenen zijn de sfeervolle lichten en de energie die deel uitmaken van het beroemde karakter van het theater. Dit voelt meer als een nachtclub na afloop van een feestje. De schoonmakers hebben de rotzooi van de hedonistische party van de avond ervoor opgeruimd, en we blijven achter met het karkas van het gebouw – met alle gebreken van dien. Terwijl we in de theaterbar zitten, voelt het echter nogal weemoedig, gezien het feit dat de locatie hier aan zijn laatste dagen bezig is vanwege de herontwikkeling van London Bridge Station. Jemig, als deze muren konden praten.

Ik heb een afspraak met Philip Ridley, de gelauwerde schrijver van The Pitchfork Disney, Mercury Fur en Shivered. Dat laatste stuk ging eerder dit jaar in dit theater in première in een razend succesvolle productie, en nu is hij terug. Hij is uitgekozen om de allerlaatste voorstelling van Southwark op deze locatie te verzorgen, voordat het gezelschap verhuist naar een tijdelijk onderkomen in Elephant and Castle. Feathers in the Snow, een familievoorstelling, is een opmerkelijke keuze voor Ridley (rechts op de foto), die verder bekendstaat om zijn harde en nogal controversiële projecten. Hoewel hij ook kinderboeken heeft geschreven. Best veel zelfs. En een flink aantal daarvan heeft ook prijzen gewonnen. Als je Ridley's eclectische cv bekijkt, krijg je het gevoel dat dit iemand is die creatief gezien doet wat hij wil, wanneer hij dat wil. Hoe is het mogelijk dat één carrière plaats biedt aan rollen als performancekunstenaar, schilder, romanschrijver, toneelschrijver, scenarist, filmmaker, regisseur en fotograaf? En dan ook nog eens met al die disciplines succes oogsten?

“Voor mij doe ik gewoon één ding,” zegt Ridley. “Maar dat is de paradox waar ik altijd tegenaan loop als ik erover praat. Het enige wat ik doe, is verhalen vertellen.”

Het valt me op hoe beleefd en bescheiden Ridley is. Horen kunstenaars van zijn statuur niet serieus, introvert en een tikje lastig te zijn? Integendeel, Ridley is benaderbaar en innemend, met een enorme passie voor zijn werk.

“Soms komt er een verhaal in me op en als ik het puur in visuele termen voor me zie, dan wordt het waarschijnlijk een film,” vervolgt hij. “Als ik een verhaal hoor waarin personages met elkaar praten, dan is het waarschijnlijk een toneelstuk. Als ik een verhaal zie als een reeks beelden, dan kan het een serie foto's of schilderijen worden. Het verhaal dicteert dus het medium dat je nodig hebt om het te vertellen. Pas toen ik er door veel mensen op werd aangesproken, drong het tot me door dat ik verschillende dingen deed. Voor mij is het gewoon één ding: verhalen vertellen.”

Het is een prachtige manier om naar creativiteit te kijken, een visie die bijvoorbeeld in Amerika breed wordt gedragen. In Groot-Brittannië lijkt er daarentegen een zekere snobisme te bestaan tegenover kunstenaars, vooral acteurs, die ook maar even flirten met een andere discipline. Ik herinner me een bevriende acteur die door een toonaangevende artistiek directeur onomwonden te horen kreeg dat als hij een stuk wilde regisseren, hij onmiddellijk moest stoppen met acteren, omdat hij anders in geen van beide vakken serieus genomen zou worden. Hij volgde het advies op en is inmiddels een bekroond regisseur, een ambitie die wellicht nooit werkelijkheid was geworden als hij het advies van zijn mentor in de wind had geslagen. Diep vanbinnen weet ik dat het bij mijn vriend nog altijd knaagt om weer op het toneel te staan, maar hij durft niet. Ik vraag me af wat Ridley vindt van een industrie die zo oogkleppen op kan hebben.

Hij neemt een slok van zijn drankje en denkt even na over waarom dit probleem zo hardnekkig is in het VK, terwijl het in de rest van Europa “niet zo erg” is.

“Ambitie wordt in dit land met argusogen bekeken; Engelsen houden niet van ambitieuze mensen,” zegt hij. “Dat hebben ze nooit gedaan. Al is dat nu wel een beetje aan het veranderen. Toen ik mijn eerste film maakte, was ik eind twintig. Destijds werd dat in dit land als schandalig jong beschouwd voor een filmmaker. Je werd geacht eerst twintig jaar bij de BBC te werken en je strepen te verdienen. Twintig jaar desillusie achter de rug hebben voordat je eindelijk eens iets anders mocht gaan doen.”

Southwark Playhouse

.

Ridley studeerde schilderkunst aan de St. Martin’s School of Art in de jaren tachtig. In die tijd betekende dat letterlijk dat je een penseel pakte, in de olieverf doopte en op het doek smeerde. Als je iets anders deed, was dat “een beetje verdacht,” legt hij uit.

“Veel mensen die ik spreek en die ogenschijnlijk maar één ding doen, doen eigenlijk ook andere dingen, ze praten er alleen niet over,” voegt hij toe. Hij noemt toneelschrijver Howard Barker, die onlangs een stuk in de Print Room had en tegelijkertijd een expositie van zijn schilderijen hield. De Amerikaanse filmregisseur David Lynch is ook schilder en muzikant. De Britse regisseur Peter Greenaway schildert ook.

Ridley omarmde zijn eigen ambitie al vroeg en nam carrièrebeslissingen die hem vaak zonder veel planning in nieuwe creatieve richtingen stuurden, “tot grote irritatie van de mensen die mijn carrière probeerden te sturen,” glimlacht hij. “Ik ben altijd, niet eens bewust, maar op de een of andere manier altijd ingegaan tegen de heersende opvatting van wat ik nu weer zou moeten doen.”

Het is dan ook niet verrassend dat Ridley de overstap naar film maakte. Hij schreef en regisseerde twee speelfilms: The Reflecting Skin, die 11 internationale prijzen in de wacht sleepte, en The Passion of the Darkly Noon, waarvoor hij de prijs voor Beste Regisseur kreeg op het Porto Film Festival. Maar het was al in de jaren tachtig, tijdens zijn studie, dat Ridley een voet tussen de deur kreeg bij een productiebedrijf voor videoclips om “wat extra zakgeld” te verdienen. Later kreeg hij de kans van zijn leven: het schrijven van het script voor The Krays, met Gary en Martin Kemp in de hoofdrollen.

Ridley begon bij het bedrijf met klusjes en storyboarden, maar het duurde niet lang of hij werd als een soort creatief klankbord gebruikt; een adviseur voor regisseurs die aan verschillende projecten werkten. Dit was de hoogtijdagen van de videoclips, waarbij producenten enorme budgetten kregen. Dit specifieke bedrijf werkte met Spandau Ballet en Ridley kreeg al snel lucht van het feit dat de beroemde broers Kemp weer graag wilden acteren en hun zinnen hadden gezet op de beruchte broers uit de jaren zestig: Ronnie en Reggie.

“Gary en Martin kwamen uit Oost-Londen, en het leek gewoon de perfecte casting, want je wilt twee broers die die chemie delen,” herinnert Ridley zich. “Ik zei: ‘waarom laten jullie mij niet eens een poging wagen voor The Krays?’ Mensen probeerden die film al twintig jaar van de grond te krijgen en het was nooit gelukt, dus ik ben gewoon gaan schrijven, zoals ik vond dat het gedaan moest worden.” Gary Kemp, Billie Whitelaw en Martin Kemp in The Krays.

Ridley groeide op in de East End en kreeg van jongs af aan talloze anekdotes mee over de beroemde gangsters. “Al mijn tantes hadden wel een keer met Reggie Kray gedanst. Ik heb een van hen nog gezien toen ik een kind was. Ik kende de legende, en het was juist die legende die me zo fascineerde.”

Een onderwerp als dit aanpakken voor je eerste filmscript is onmiskenbaar moedig, en het is deze ambitie die Ridley zelf zo boeiend maakt. Verhaaltechnisch moet het een mijnenveld zijn geweest om tot de kern te komen; hij geeft toe dat hun verhaal “ingewikkeld” was omdat ze voortdurend in en uit de gevangenis gingen. De sleutel was, zo herinnert hij zich, om het vanuit het “mythische aspect” te bekijken.

Niet bang om op zijn instinct af te gaan, maakte Ridley al vroeg een gedurfde keuze. “Het eerste wat ik deed, wat destijds iedereen choqueerde, was dat ik zei dat we Gary of Martin de eerste 40 minuten niet in beeld zouden brengen,” vertelt Ridley. “We gingen ons concentreren op de kindertijd van de jongens. Dat was een tijdlang een groot strijdpunt, want het waren natuurlijk Gary en Martin die het geld binnenbrachten.

“Als ik erop terugkijk, was wat ik toen inbracht precies wat ik er nu nog steeds in zou leggen. Het ging over de kindertijd, sterke vrouwen uit Oost-Londen, het ging over krokodillen. Ik schreef de eerste versie van het script en het was totaal niet commercieel. Maar Gary en Martin waren er dol op.”

Gerenommeerde acteurs als Steven Berkoff, Victor Spinetti en Billie Whitelaw tekenden voor de film. Whitelaw toonde haar steun voor Ridley's script door de uitdagende rol van Violet Kray op zich te nemen. “Ze was perfect, en dat wist ze. Ze had in tijden geen film gedaan. Ze kwam terug omdat ze wist dat ze dit kon neerzetten. Ze was zo aanmoedigend. Ze zei: ‘je hebt geschreven wat je wilde schrijven voor je eerste film en je hebt geen woord veranderd, en niet veel mensen zouden dat kunnen’.” Mercury Fur, Trafalgar Studios (2012)

Het is een filosofie die Ridley's hele carrière heeft gestuurd: resoluut vasthouden aan je ideeën met een “gewoon doen”-mentaliteit. Het betekent dat je bij hem niet snel een stuk in een lade zult vinden dat ligt te verstoffen. Dit is een kunstenaar die dingen voor elkaar krijgt, een doener die projecten tot het einde toe uitzit. “Zodra het geschreven is, wil ik het op het toneel hebben,” zegt Ridley.

Dat is ook de reden waarom hij “eigenlijk nooit” theateropdrachten aanneemt. Een idee pitchen gaat simpelweg tegen Ridley's ethos in. “Ik kan zo niet werken. Ik moet kunnen zeggen: ‘wil je het volgende stuk?’ Zelfs als ik zou gaan zitten en tegen je zou zeggen: ‘ik ga dit ding schrijven over zus en zo,’ dan zou het na tien pagina's al veranderd zijn. Het zou iets anders worden. Niets wat ik ooit ben begonnen te schrijven, is geëindigd als wat ik oorspronkelijk in gedachten had bij welk project dan ook,” legt hij met overtuiging uit. “Het verandert voortdurend en is altijd organisch.” Het is een moedige manier van werken, maar Ridley geeft toe dat hij graag risico's neemt. En jemig, die heeft hij genoeg genomen in zijn leven. De felle reacties op zijn stuk Mercury Fur uit 2005, met Ben Whishaw in de hoofdrol, lieten Ridley “met stomheid geslagen” achter. Na de première in de Menier Chocolate Factory werd het een enorme cause célèbre onder critici. Zijn eigen uitgevers, die vonden dat Ridley misschien een te groot risico had genomen, weigerden zelfs de tekst te drukken. Een stuk dat gaat over bendes, geweld, drugs en de moord op een kind met een vleeshaak zal altijd reacties uitlokken, maar Ridley had niet verwacht dat vrienden hem de rug zouden toekeren. “Het is echt waar. Ze zeiden: ‘Wat probeer je hier nu precies mee te zeggen? Probeer je het vermoorden van kinderen te promoten? Is dat wat je doet?’ Ik was echt compleet verbijsterd.”

Van die schroom is nu natuurlijk niets meer te merken. Ridley is veel te slim voor dat soort onzin. “Het was een geweldige productie, met Ben Whishaw nog wel, dan kun je niet de mist in gaan! Maar om de een of andere reden was de pers vastbesloten om niet te zien waar het over ging. Ze wilden het per se als een shock-festijn zien,” herinnert hij zich.

Dat hield de rest van de wereld niet tegen om ook een graantje mee te pikken, want Mercury Fur ging in tal van andere landen in première, waaronder Amerika, Australië, Duitsland, Japan, Frankrijk, Italië, Malta, Turkije en Tsjechië. Bij de recente herneming in de Trafalgar Studios in Londen sloeg de oorspronkelijke negatieve pers om naar het tegendeel, een onlogische wending waar Ridley wel om kan lachen. “Het is niet dat het me niets doet wat critici zeggen. In zekere zin is het irrelevant, omdat ik heb meegemaakt dat ze van mening veranderen van de ene voorstelling naar de andere. Wat ze vijf jaar geleden zeiden, zeggen ze nu niet meer. Ik heb veel stukken geschreven die bij de opening volledig werden neergesabeld en dan binnen vier weken als ‘keuze van de week’ werden bestempeld,” zegt hij.

“Het is niet dat ik ze bewust negeer of iets dergelijks. Maar dat is niet het verhaal dat verteld wordt. Het verhaal over een kunstwerk ontstaat pas drie of vier jaar later.”

The Pitchfork Disney, Arcola Theatre herneming, 2011 Terugkijkend op Ridley's eerste toneelstuk in 1991, kon hij onmogelijk de aardverschuiving voorzien die op dat moment plaatsvond in de Britse toneelschrijfkunst. Toch was Ridley achteraf gezien een groot onderdeel van de opkomst van fantasie en duister surrealisme in het theater, misschien was hij zelfs de wegbereider. “Ik wist niets van theater, ik wist niet eens wat een Press Night was,” bekent hij. “Ik had gewoon dit ding geschreven genaamd The Pitchfork Disney, als een soort distillatie van de dingen die ik op de kunstacademie had gedaan. Mijn agent zei: ‘Ik weet niet wat je geschreven hebt, maar ik heb nog nooit zoiets gelezen’.”

“Niemand begreep het toen het opende. Tijdens de eerste try-outs zaten mensen met open mond in de zaal,” lacht hij. “Je probeert niet bewust dingen te veranderen. Je weet dat niet wanneer je er middenin zit. Net zoals je je grootste liefde pas herkent als die je verlaat. Je waardeert alles pas achteraf.”

Dat proces bleek een enorme les te zijn. “Dominic Dromgoole heeft een boek geschreven over Britse toneelschrijvers, waarin hij zegt dat ik er elke avond was om ervan te genieten,” zegt Ridley met bijna grote ogen. “Dat was niet zo, ik was er bijna elke avond om te leren. Ik keek naar wat wel en niet werkte, want ik was het volgende stuk al aan het schrijven. Het was een enorme leercurve om te zien hoe dit allemaal in elkaar stak.” Ridley liet daarop nog twee geprezen stukken voor volwassenen volgen, en ging vervolgens tegen alle conventies in op de enige manier die hij kent.  “Natuurlijk ben ik toen kinderboeken gaan schrijven,” glimlacht Ridley veelzeggend.

Repetities voor Feathers in the Snow

Over zijn nieuwste productie bevestigt Ridley dat het een genot is geweest om te werken met het gezelschap van zes “zeer hardwerkende acteurs” die 72 spreekrollen op zich nemen in een stuk dat meer dan 500 jaar beslaat. “Het is geweldig om iets compleet anders te doen,” zegt hij na een persoonlijk moeilijk en traumatisch jaar. Hoewel het een familievoorstelling is met liedjes, gelooft Ridley dat mensen die zijn werk kennen “alle kleine elementen eruit zullen pikken die overduidelijk van mij zijn, om het zo maar te zeggen. Hopelijk zegt het nog steeds iets. Het is leuk. Het is magisch.”

Ridley voelt zich “vereeerd” dat Feathers in the Snow de laatste productie op de huidige locatie zal zijn, een passend stuk met een boodschap over verdergaan. “Het is een knipoog naar het opzoeken van nieuwe weiden. Dat zal het laatste lied zijn, de laatste woorden die hier in theatrale termen gehoord worden. Ik denk dat het op de laatste avond erg emotioneel zal zijn.”

Aan het eind van het interview ben ik onder de indruk van Ridley's passie voor zijn werk, in welke discipline hij het ook presenteert. Hij volgt niet alleen zijn intuïtie, hij wijdt zich volledig aan het werk en, belangrijker nog, hij durft risico's te nemen. Bovendien is het ook nog eens een ontzettend aardige vent.

Met een twinkeling in zijn ogen maakt Ridley nog een laatste grapje: “We zouden ons eigen praatprogramma moeten hebben genaamd ‘The Phil’s’ – ‘De middag met de Phils’!”

Ik acht Ridley tot alles in staat. Ik ben overtuigd.

Feathers in the Snow is tot 5 januari 2013 te zien in het Southwark Playhouse. Meer details.