RECENSIE: Garine, Arcola Theatre ✭✭✭✭

Gariné

Arcola Studio 1

14/08/15

4 sterren

Het jaarlijkse Grimeborn Opera Festival heeft niet alleen als doel een podium te bieden aan hedendaagse opera en nieuwe bewerkingen van het bekende repertoire, maar wil ook werken belichten die ooit populair waren en nu in de vergetelheid zijn geraakt. Gariné is zo'n werk, en in meerdere opzichten een zeldzame verschijning. Het is een lijvige operette in vijf bedrijven uit de jaren 1870, en daarmee een tijdgenoot van Carmen (waarnaar op een zeker moment op de avond op gevatte wijze wordt verwezen). Daar houden de uiterlijke gelijkenissen echter op. De componist was de Armeniër Dikran Tchouhadjian, zoon van de klokkenmaker van de sultan. Hij maakte deel uit van de kosmopolitische wereld in het negentiende-eeuwse Istanbul, beschermd tegen de toenemende vervolging van zijn landgenoten. Hij genoot een uitstekende muzikale opleiding in Milaan voordat hij een reeks succesvolle operettes schreef en minder succesvolle historische opera's, wat hem de bijnamen ‘de oriëntaalse Offenbach’ en de ‘Armeense Verdi’ opleverde. Zijn grootste succes behaalde hij met Gariné, destijds onder de oorspronkelijke maar wat prozaïschere titel De Kikkererwtenverkoper, dat decennialang door heel Europa werd opgevoerd.

Wat we in de Arcola hoorden, week op belangrijke punten af van het origineel. Het betrof een semigepenseerde uitvoering, waardoor er flink in het oorspronkelijke materiaal was gesneden. In plaats van een orkest hadden we een vleugel, bespeeld met bewonderenswaardige finesse en elan door Kelvin Thomson. Het is dan ook onmogelijk om direct te oordelen over de grote kwaliteiten die de componist als orkestrator worden toegedicht. Een nieuw libretto en de vertaling werden verzorgd door Gerald Papasian, de regisseur en drijvende kracht achter het hele project. Hij voegde tevens vertellende samenvattingen toe om de continuïteit in het sterk aangepaste plot te waarborgen.

Muzikaal gezien bezit dit werk veel charme, hoewel ik — als ik het blind had gehoord — eerder de invloed van Rossini en Gilbert and Sullivan had vermoed dan die van Offenbach en Verdi! Lange reeksen koren in wals- of quadrille-tempo worden afgewisseld met aria's die de stemmen van de hoofdrolspelers prachtig laten uitkomen in muziek die uitdagend is, maar geen uiterlijk vertoon om de techniek alleen. De melodieën hebben een zoetheid en een volks aandoende buiging die duiden op een Armeense bron, maar de begeleidingen stralen een veerkrachtige, in arpeggio’s gevatte energie uit, met af en toe harmonische zijsprongen die doen vermoeden hoe aantrekkelijk en geraffineerd de orkestbegeleiding zou klinken. Voor het overige komt het niet over als een specifiek oriëntalistisch werk, althans niet qua klank: het is eerder een zeer kundige operette in de gangbare Europese stijl van die tijd. Misschien reageer ik simpelweg op mijn eigen culturele bagage, maar bij vlagen leek The Pirates of Penzance niet ver weg (en dat is beslist geen minpunt).

Dramatisch gezien is het verhaal niet beter of slechter dan menig ander ongeloofwaardig relaas over romantisch onheil uit de wereld van de operette. Het plot draait om een theatergezelschap waarvan de directeur, Armen (Edward Saklatvala), net zijn sterspeelster is kwijtgeraakt aan een rivaliserende groep. Gariné (Danae Eleni) is de ideale persoon om de dag te redden, maar helaas is haar vader Hor Hor, de rijke kikkererwtenverkoper (Leon Berger), fel tegen haar optreden. Er moeten vele hindernissen worden overwonnen voordat zowel het stuk als de relatie vooruitgang kunnen boeken. Dat gebeurt via een hele reeks gecompliceerde nevenplots die te omslachtig zijn om hier samen te vatten, behalve dan dat ze volop gelegenheid bieden voor sensuele choreografieën, snelle kostuumwissels, komische valpartijen, melodramatische dreigementen en commentaar door het koor van acteurs en dansers die het hart van het werk vormen.

In twee opzichten is dit echter een onderscheidend en eigenzinnig scenario. De vraag of vrouwen wel op het toneel mochten optreden was in de tijd van de componist een echte controverse, met reële gevolgen voor de betrokkenen. Er zit een scherp randje aan de muziek en de tekst dat de actie terecht boven de pretentieloze komedie uittilt. Daarnaast is er een interessant debat gaande over de pikorde in het theater: ligt de waarde bij de 'hoge kunst', bij straattheater dat dicht bij de smaak van het volk staat, of bij beide? Aan het einde van het verhaal eisen de straatkomieken en jongleurs een gelijkwaardige behandeling en status in het theater van Istanbul, naast de formele gezelschappen. Ook dit was een kwestie die er destijds echt toe deed voor de spelers en het publiek, en het vertoont merkwaardige gelijkenissen met de discussie in de proloog van Ariadne auf Naxos van Strauss en Hofmannsthal. Muziek en theater mogen dan ‘heilige kunsten’ zijn, maar hebben we niet allemaal recht op wat vermaak?

Met zo veel samengebald in wat nog steeds een lange avond was, waren compromissen onvermijdelijk en die pakten niet altijd gunstig uit voor het stuk. De vertellende interventies van Papasian waren weliswaar nodig voor de helderheid, maar duurden te lang en waren doorspekt met te veel actie op het toneel die de voortgang ophield. Een deel van het acteerwerk buiten de virtuoze ensemble-stukken om was wat houterig en onvoldoende gerepeteerd. Bovendien ontstonden er in de tweede helft wat longueurs toen het plot naar de ontknoping snelde terwijl de lijst met muzikale nummers nog lang niet ten einde was. Dat gezegd hebbende, kende het gezelschap en de productie vele onbetwistbare sterke punten. Vocaal was het zeer verzorgd, zowel bij de solisten als het koor, en alle koor- en balletnummers waren, samen met de vele uitgewerkte komische scènes, strak gechoreografeerd en bij vlagen erg grappig. Het was prachtig om te zien met hoeveel plezier en zelfvertrouwen dit zeldzame materiaal werd gebracht.

Voor mij sprongen vier vertolkingen eruit. Eleni's vertolking van de titelrol was zeer sympathiek en technisch een stuk zelfverzekerder dan haar rol als Musetta vorige week, met verfijnde loopjes, een zeer stabiel hoog register en slechts af en toe een vleugje spanning op de aangehouden hoge noten. Bovendien acteerde ze goed en maakte ze gedurende de avond een geloofwaardige ontwikkeling door van onhandigheid naar zelfverzekerdheid. Haar tegenspeler Saklatvala zong met een uitstekende helderheid en dictie, maar kwam in zijn acteerwerk wat kracht tekort. Leon Berger had daarentegen zichtbaar plezier in de rol van de verontwaardigde en flamboyante patriarch Hor Hor. In zekere zin is Hor Hor, zelfs in deze nieuwe versie, het centrale en meest interessante personage; hij combineert elementen van Rigoletto, Osmin en Falstaff in zijn voorkomen. Berger wist al deze facetten muzikaal en theatraal over te brengen. Een speciale vermelding gaat naar Katie Grosset in de rol van de jonge sopraan Shoushan: zij bracht haar belangrijkste aria in de tweede helft met veel flair en danste de hele avond met een ingetogen elegantie.

De avond was bijzonder vanwege het nieuw leven inblazen van een werk met een oprechte melodische elegantie en komische potentie. De inzet en het vakmanschap van de hele productie maken dat je dit gezelschap graag een volledig geënsceneerde reeks in een grotere zaal ziet geven — en snel ook.

Foto's: Robert Workman Lees meer over Grimeborn in het Arcola Theatre