RECENSIE: Lesere, Jermyn Street Theatre ✭✭

Lesere

Jermyn Street Theatre

14/07/15

2 sterren

Het Jermyn Street Theatre is een intieme ruimte die zich uitstekend leent voor thrillers. Bovendien is het nu gezegend met airconditioning, waardoor claustrofobie en beklemming in deze zomermaanden beperkt kunnen blijven tot het psychologische in plaats van het fysieke. Tot augustus staat hier Lesere op de planken, een nieuw stuk van Ashley G. Holloway, verdeeld over twee akten, gespeeld in een 'arena-opstelling' en met een driekoppige cast.

We maken kennis met een schaars gemeubileerd interieur dat doet denken aan de jaren 1920, waarbij klimplanten welig lijken te tieren in de lichtinstallatie. Jane (Cassandra Thomas) en John (Leon Williams) zijn een getrouwd stel dat na de Eerste Wereldoorlog een sober bestaan leidt op het Franse platteland. De eerste dialogen zijn luchtig en alledaags, maar zodra ze het podium verlaten, worden ze overvallen door rillingen, hoofdpijn en andere verontrustende symptomen die doen denken aan een recent psychologisch trauma. Dit wordt duidelijk een stuk waarin de oorlogstrauma's zwaar wegen en waar de kloof tussen de beleefde buitenkant en de duistere innerlijke herinneringen steeds groter wordt. Ondanks het overduidelijke plezier en de bevrijding die het koppel vindt in het boerenleven en – voor Jane – in het schrijven van poëzie, hangt er een ondertoon van ontwijking en escapisme over deze idylle, letterlijk onderstreept door onheilspellende geluidseffecten die doen denken aan artillerievuur in de verte. We komen te weten dat Jane uit een welgestelde familie komt maar als verpleegster aan het Westelijk Front werkte, en dat John een legerofficier was bij de Somme die krijgsgevangen is gemaakt.

In dit scenario verschijnt gedurende één dag een mysterieuze derde persoon: George Darbridge (Richard Atwill). Hij strompelt het huis binnen in volledig avondtenue, met een gewonde hand die hij door Jane laat verbinden. Hij blijkt in een nabijgelegen herberg te verblijven om onderzoek te doen voor een roman. Ook hij heeft oorlogservaringen die hij liever vergeet, evenals een Franse echtvrouw die onlangs is overleden aan de Spaanse griep. Met zijn opdringerige houding begint hij Jane te ondervragen over haar verleden en Johns militaire loopbaan, terwijl hij ook twijfels zaait over de oprechtheid van hun relatie. Aan het eind van de scène weet hij te vertrekken met Jane's privédagboek vol poëzie. Dit geeft hem genoeg ammunitie om later op de dag, wanneer hij zichzelf aan John voorstelt, opnieuw twijfel te zaaien. Tegen de pauze heeft hij het echtpaar zo in zijn macht dat hij hen dwingt zich te verkleden voor een schijn-diner in hun eigen huis, waarbij elke gang een door hem bepaalde oefening in de waarheid wordt. Dit stramien bepaalt de tweede helft, waar elke 'gang' gepaard gaat met de beste wijnen, maar uitmondt in een reeks steeds ontluisterende onthullingen die ons dwingen alles wat we dachten te weten over dit koppel te heroverwegen.

Het stuk als geheel is vrij leerzaam over hoe je theatrale spanning opbouwt, maar niet altijd op een manier die de auteur eer aandoet. Holloway stelt in het programmaboekje: 'Als je echt ergens licht op wilt werpen, moet je het eerst in het donker plaatsen.' Als hij hiermee bedoelt dat de impact van de slotonthullingen in een thriller afhangt van de opzet van de thema's en het spel van verwachtingen dat met het publiek gespeeld wordt, wie kan hem dan ongelijk geven? Maar dit plan wordt hier niet goed uitgevoerd. In een script van Hitchcock bijvoorbeeld, of in een klassieker als Sleuth, beseft het publiek niet in hoeverre grote aannames en sprongen in logica verborgen blijven achter kleine stapjes die we als aannemelijk slikken. De ware kunst ligt in het geleidelijk en met instemming meetrekken van het publiek in de intrige door middel van geloofwaardigheid op kleine schaal. Dat ontbreekt hier grotendeels. In de eerste helft is George simpelweg te onbeschoft, ongevoelig en lomp in zijn insinuaties om geloofwaardig te zijn. Het is bijna ondenkbaar dat welk koppel dan ook, zelfs een zo hoffelijk en passief Brits stel als dit, onderdak zou bieden aan zo'n arrogante dwingeland; dat ze elkaars bevindingen niet zouden hebben besproken en zijn spel doorzien. Daardoor overtuigt de eerste helft niet, en missen de onthullingen die volgen de beoogde schokkracht. De kans op psychische schade door de oorlog is te vaak en te vroeg aangekondigd om nog te verrassen, en George overtuigt niet als een soort wrekende engel van de rechtvaardigheid wiens gedrag gerechtvaardigd wordt door een hogere waarheid. Het stuk knikt voortdurend naar JB Priestley’s An Inspector Calls, maar mist het vakmanschap van die oude theaterklassieker.

De cast werkt hard, misschien wel té hard, met dit materiaal. Zowel Thomas als Williams moeten een reis afleggen van gepolijste zedenkomedie naar een beladen en slopende emotionele confrontatie. Hier ligt de kunst in het heel geleidelijk laten zien van de barsten in de façade, en beiden zijn daar bedreven in. Wanneer ze in de slotscènes eindelijk de kans krijgen om echt los te gaan en zich open te stellen voor de emotionele waarheden uit het verleden, grijpen ze die kans met beide handen aan. Het is echter niet hun schuld dat dit eerder overkomt als een technisch knap staaltje acteerwerk dan als een emotionele ervaring voor het publiek. Ze zijn simpelweg te meegaand geweest in sociaal ongeloofwaardige situaties om het vertrouwen en de empathie van de zaal te behouden. Atwill heeft een nog moeilijkere taak in een rol die deels Mephistopheles en deels Inspector Goole is. Hij brengt veel energie en dynamiek in de rol van George, maar de tekst geeft hem het recht om de ene na de andere 'grote, kwijlende herinnering' bloot te leggen. Hij oogt en acteert als een personage dat rechtstreeks van een poster van een Victoriaans melodrama is gestapt, waardoor we ons niet om hem of om de 'waarheid' die hij zegt na te streven kunnen bekommeren.

Op het gebied van licht, decor, kostuums en geluid levert het creatieve team onder leiding van regisseur Donnacadh O’Briain, samen met de cast, degelijk werk af. Maar de professionaliteit van de productie kan niet verbloemen dat een interessant concept en scenario in de tekst geen overtuigende, consistente realisatie vindt.

Lesere is tot 1 augustus 2015 te zien in het Jermyn Street Theatre