RECENSIE: Light Shining In Buckinghamshire, Lyttelton Theatre ✭✭

Light Shining In Buckinghamshire

Lyttelton Theatre

23 april 2015

2 Sterren

Je moet het Es Devlin en Soutra Gilmour nageven. Ze weten hoe ze buitengewone, overweldigende decors en levendige, gedetailleerde kostuums moeten maken. Hun werk in Lyndsey Turners herneming van Caryl Churchills Light Shining In Buckinghamshire, die gisteravond in première ging in het Lyttelton Theatre van het National, is verbazingwekkend en letterlijk adembenemend.

Wanneer het brandscherm aan het begin omhoog gaat en het intense, weelderige en rijkelijk gedetailleerde panorama onthult van edellieden uit de 17e eeuw die aan een enorme tafel feesten – waarbij schijnbaar elke centimeter van de enorme ruimte van het Lyttelton bezet is door acteur of tafel – is het effect overweldigend. Zoveel grandeur, zoveel verkwisting. Je kunt niet anders dan je afvragen hoe kleinere, niet-gesubsidieerde, niet-"elite" theatermakers hierop zouden reageren.

En dit moet deels het punt van Devlin en Gilmour zijn. Het rijke leven van de gevestigde adel moet begrepen worden om de strijd waarover Churchills stuk reflecteert betekenis te geven. Het stuk uit 1976 werpt een niet-lineaire, ongebruikelijke blik op de Burgeroorlog die leidde tot de executie van Karel I en de Commonwealth of England van Oliver Cromwell. In plaats van de belangrijkste gebeurtenissen en de gedachten en daden van de hoofdrolspelers te onderzoeken, kiest Churchill ervoor te kijken naar degenen die het meest door het conflict werden getroffen: de gewone mensen, de armen, de rechtelozen, de vrouwen, de soldaten, de ambachtslieden. Door hun ervaringen krijgt de grotere machinerie een soort logica.

Het hart van Churchills stuk is een knipoog naar verbatim theater: door de werkelijke verslagen van de Putney Debates te onderzoeken (er werd een stenosysteem van het leger gebruikt om alles vast te leggen wat werd gezegd tijdens de debatten eind oktober, begin november 1647), presenteert Churchill de eigenlijke woorden van de debaters, zij het in geredigeerde vorm. Het gevoel van authenticiteit is daardoor krachtig, ook al ontbreekt een gevoel van drama.

Het meest merkwaardige aspect van deze productie, de eerste onder Rufus Norris als artistiek directeur van het National Theatre, is dat niets in de enscenering de essentie, structuur en kern van Churchills werk lijkt te verlichten, onthullen of blootleggen.

Helemaal niets.

Het stuk is intens intiem. Het onderzoekt hoe gewone mensen werden beïnvloed door wereldgebeurtenissen, hoe grote thema's invloed hadden op het dagelijks leven van de mannen en vrouwen in Engeland. Het is in wezen een klein stuk dat grote ideeën behandelt. Om het beste resultaat te bereiken, heeft het een intieme, resonerende productie nodig die zich concentreert op de kleinste details. De oorspronkelijke uitvoering had een cast van slechts zes personen.

Het ensceneren in het Lyttelton was altijd al een uitdaging – de natuurlijke thuisbasis voor dit stuk is het Dorfman of het Temporary Theatre. Het podium van het Lyttelton is niet de plek voor intiem theater – het is een plek voor episch theater, voor grootse, gedurfde stukken vol komische of dramatische excessen. En intieme werken kunnen niet in epische werken worden veranderd door ze simpelweg in enorme ruimtes te plaatsen en er geld en expertise tegenaan te gooien. Het enige wat dat doet, zoals hier blijkt, is het decor en de kostuums belangrijker maken dan het stuk zelf.

Het is fascinerend om te zien hoe het rijke banket stap voor stap plaatsmaakt voor de opmars van het gewone volk; om te zien hoe de weelderige tafel wordt kaalgeplukt en vervolgens verandert in een plek voor beheerst debat in plaats van aristocratische overdaad. De prachtige belichting van Bruno Poet accentueert deze weelderige overgang, net als de sfeervolle muziek van Mary Chadwick. De schim van de koninklijk geklede Karel en zijn gevolg zweeft als een prachtig gedetailleerde geest op de achtergrond – wel aanwezig, maar toch onbereikbaar.

Een 'Community Company' van 44 man vult de rangen van de acteurs aan en geeft de handelingen een vlezige 'rumoer op de achtergrond'-dynamiek. Bij vlagen, vooral in de Putney Debates-sequentie, illustreren zij de wijsheid van Michael Greens 'The Art Of Coarse Acting' op onheilspellende wijze. Het programmaboekje pocht dat de productie de "integratie van een gezelschap van amateurspelers in een grote zaal-productie" mogelijk maakte. Aangezien er geen aanwijzing is dat deze spelers betaald kregen, is hun aanwezigheid hier, hoe belangrijk ook voor henzelf, op zijn zachtst gezegd dubieus en op zijn ergst schandalig. Niemand die op het podium van de National staat zou onbetaald moeten werken; iedereen die op een National-podium staat, zou deel moeten uitmaken van het legitieme gezelschap.

Natuurlijk onderstreept de inzet van deze 'Community Company' de punten die Churchill onderzoekt: de manier waarop de bevoorrechten de rechtelozen misbruiken en gebruiken. Het was misschien niet de bedoeling, maar het gebruik van de amateurgroep benadrukt tastbaar en onvermijdelijk de kernvraag die Oliver Cromwell van de Putney Debates naar een commissie dreef: worden mensen gewaardeerd om wie ze zijn en wat ze doen, of om het inkomen dat ze bezitten en de privileges die daarbij horen?

De toon van Churchills stuk is intens persoonlijk. Het programma beschrijft het als een "folk play" (volksstuk). Maar de productie van Turner is operettesque en koud, uiterst onpersoonlijk in haar glans en overdaad. Er is hier niets volks aan.

Alleen de uitstekende Trystan Gravelle vindt een manier om boven de opsmuk van de productie uit te stijgen, of er in ieder geval binnen te functioneren, met een vertolking die brandt van eerlijkheid en waarachtigheid. Zijn methodische en volkomen overtuigende rol als Briggs – een gewone arbeider die zich bij het leger aansluit voor loon en de hoop op gerechtigheid, en gaandeweg gedesillusioneerd raakt – is werkelijk voortreffelijk. Als enige van de cast weigert Gravelle toe te laten dat zijn werk wordt verzwolgen door de tsunami aan productiewaarde.

In het gedeelte over de Putney Debates is er vurige overtuiging van Sargon Yelda, onverzettelijkheid van Leo Bill en onvermoeibare hoop van Alan Williams, maar de enscenering laat nooit een echt begrip toe van de strijdpunten in dit opmerkelijke moment uit de Engelse geschiedenis. Sterker nog, emotionele afstand tot de performers en hun werk is hier eerder regel dan uitzondering.

Churchill lijkt te betogen dat het onvermogen om de kernpunten van de Putney Debates aan te pakken iets is dat het huidige Engeland nog steeds definieert, en wat de waarheid gebiedt, een belangrijk, misschien wel het belangrijkste aspect van de moderne politiek is. Haar punt is steekhoudend, maar het gaat volledig verloren in de enorme vloedgolf aan visueel spektakel die Turner, Devlin en Gilmour hebben achtergelaten.

De eerste productie onder de programmering van Norris, en vermoedelijk geconcipieerd en uitgevoerd met zijn uitdrukkelijke zegen, is een triomf van vorm boven inhoud. Een epische, krachteloze enscenering van een intiem, krachtig werk. Het vertelt je niets over Churchills stuk, maar zegt – angstaanjagend genoeg – misschien veel over wat we kunnen verwachten van Norris' ambtsperiode bij het National.

Light Shining In Buckinghamshire is te zien tot en met 22 juni 2015.