RECENSIE: Love's Labour's Won, Royal Shakespeare Theatre ✭✭✭✭

Het ensemble van Love's Labour's Won. Foto: Manuel Harlan Love's Labour's Won

Royal Shakespeare Theatre

28 februari 2015

4 Sterren

Of Shakespeare's 'verloren' toneelstuk, Love's Labour's Won, nu echt onvindbaar is of gewoon een andere titel voor een van de bekende stukken uit zijn oeuvre, blijkt eigenlijk 'veel gedoe om niets'. Zoals de Bard zelf al schreef: "Wat zegt een naam?" en "Het stuk is waar het om draait". Mocht er een nieuwe tekst worden ontdekt, dan praten we verder. Tot die tijd: maken titels echt zoveel uit?

Afgaande op de enscènering van Christopher Luscombe, die nu in het Royal Shakespeare Theatre staat, voegt het hernoemen van Much Ado About Nothing naar Love's Labour's Won voor zover ik kan zien niets toe aan het begrip van het stuk – althans niet voor het publiek. Ook het koppelen aan Love's Labour's Lost zorgt niet bepaald voor nieuwe inzichten of verheldering.

De kwestie rond de titel ligt overigens niet bij Luscombe; het was een idee van de artistiek directeur van de RSC, Gregory Doran. Hij stelt dat het hem "altijd is opgevallen dat deze twee stukken bij elkaar horen" en dat "Much Ado About Nothing tijdens het leven van Shakespeare mogelijk ook bekendstond als Love's Labour's Won". Doran zou best gelijk kunnen hebben, maar de combinatie in dit speelseizoen bewijst dat punt geenszins.

Hoewel de titel minder belangrijk is dan het spel zelf, heeft het wel effect. Love's Labour's Won suggereert in de kern een stuk waarin de liefde zegeviert over tegenspoed. Much Ado About Nothing suggereert dat helemaal niet. Sterker nog, volgens sommige wetenschappers had het woord "nothing" in de tijd van Shakespeare een dubbele betekenis – een volkse verwijzing naar het vrouwelijk geslacht. Zo bekeken laat de titel zich ruwweg vertalen als 'Veel gedoe om vrouwen'. En dat is eigenlijk heel logisch.

Het stuk speelt zich af in een strikt patriarchale samenleving. Mannen zwaaien de scepter over alles, behalve over de kennis die vrouwen hebben over hun eigen lichaam. Mannen zijn hier bang voor en vrezen als bedrogen echtgenoot te boek te staan. Vandaar ook Claudio's extreme reactie op het valse nieuws dat Hero hem ontrouw is geweest, en de bereidheid van alle hooggeplaatste mannen om haar te laten vallen zonder echt te rouwen om haar vermeende dood. Veel gedoe om een vrouw – Hero – en dat alles door de listen van Don John.

Het gevatte gekir en de gespeelde venijnigheid tussen Benedick en Beatrice is een ander soort 'gedoe'. Waar de kwestie Hero/Claudio in de kern niet grappig is, is die tussen Benedick en Beatrice dat absoluut wel. De hele manier waarop Dogberry zijn onderzoek voert en de waarheid onthult, is wederom 'veel gedoe'. Het thema 'gedoe' voert dus de boventoon; en dit gedoe dreigt de liefde zelfs te verstikken, waardoor de gedachte dat de inspanningen van de liefde worden beloond (love's labour won) misplaatst lijkt. Hero wint niet; Don John verliest.

Bovendien wekt de titel Love's Labour's Won de indruk dat Benedick en Beatrice de hoofdpersonages zijn en dat een van hen, of beiden, uiteindelijk 'wint'. Maar dat klopt niet helemaal. Het stuk draait om Hero en Claudio; alle verhaallijnen leiden naar hen of hebben direct met hen te maken. Hero draagt haar naam niet voor niets. Don John's intriges, de mislukte bruiloft, de publieke vernedering van Hero, het onderzoek van Dogberry en de daaropvolgende eerherstel van Hero – Beatrice en Benedick zijn in deze hoofdfabel eigenlijk slechts bijfiguren.

De hedendaagse mode, die Luscombe hier volgt, is om van het stuk een show rondom Beatrice en Benedick te maken. Maar om het werk echt tot zijn recht te laten komen, zou er minstens evenveel aandacht moeten uitgaan naar Claudio en Hero. In de handen van Luscombe is het stuk zeer geestig en een genot vol lichtvoetigheid. Maar het kan ook iets zijn dat veel meer aangrijpt en, in alle stilte, verwoestend is. Ja, het eindigt vrolijk, maar de weg daarheen is hobbelig en vol complexe thema's die in de 'Beatrice & Benedick-show' terzijde worden geschoven. De luchtige grap krijgt de overhand; de pijn en het verdriet die ware liefde kan tegenkomen en moet overwinnen, belanden op het tweede plan. De tragedie van Hero wordt naar de marge verdrongen.

Werkelijk grootschalige producties van Much Ado About Nothing onderzoeken de tragedie van Hero en Claudio tot in de kleinste details – van onbezonnen geluk naar de duisternis van verraad en verstoting, tot een weifelende verzoening en verder. De woordspelletjes van de twee B's bieden dan een welkome afwisseling op die emotionele reis. En daar waar de twee verhaallijnen elkaar kruisen, valt er veel te overpeinzen.

Wanneer Don John's snode plan slaagt en Hero door de mannen wordt verketterd en "sterft", eist Beatrice dat Benedick Hero's eer wreekt. Dat Benedick haar wens inwilligt door Claudio uit te dagen voor een duel, is het eerste echte bewijs van zijn liefde voor Beatrice. De scène waarin hij de uitdaging uitspreekt is pijnlijk voor beide mannen; Claudio voelt zich voor een tweede keer verraden, zo hoog heeft hij eer en plicht in het vaandel staan. Dit zijn de cruciale momenten die in de Beatrice & Benedick-show onvoldoende uit de verf komen.

Desalniettemin is wat Luscombe brengt zeer de moeite waard. Een uiterst komische versie van het Beatrice & Benedick-verhaal, compleet met een prachtig historisch decor (Simon Highlett), schitterende kostuums, verrukkelijke muziek van Nigel Hess en de vrolijke choreografie van Jenny Arnold. De keuze om het stuk net na de Eerste Wereldoorlog te situeren werkt goed; het gevoel van veranderende tijden is volkomen passend. Het is een zachte maar levendige periode waarin je de komst van de roaring twenties bijna kunt horen. Al het visuele vertoon, inclusief het fantastische lichtontwerp van Oliver Fenwick, geeft de interpretatie van de tekst schoonheid en allure.

Michelle Terry en Edward Bennett schitteren als respectievelijk Beatrice en Benedick. Terry is in topvorm, met een grijns die obsidiaan zou doen verwelken en vlijmscherpe kwinkslagen. Haar beste moment is de zwijgzame blikwisseling met Claudio na Hero's eerherstel. Bennett heeft er zichtbaar plezier in, vooral in de scène waarin hij zich verstopt in een enorme kerstboom om af te luisteren wat zijn metgezellen te zeggen hebben over de gevoelens van Beatrice voor hem. Hij is aanstekelijk charmant en koddig. Samen vormen ze een schatkamer aan komische pareltjes.

De oudere mannen in het gezelschap leveren voortreffelijk werk: David Horovitch (een genot om naar zijn warme, welluidende stem te luisteren), John Hodgkinson, Thomas Wheatley en Jamie Newall. Nick Haverson is een geweldig onnozele Dogberry en Roderick Smith's Verges vormt een heerlijk komisch duo met deze speurder in hun ambtelijke klungeligheid.

Sam Alexander was gluiperig en verachtelijk als de akelige Don John, al had ik graag beter willen begrijpen waarom hij de verbintenis tussen Claudio and Hero kapot wilde maken. Zijn slappe, vette haar was een fijn detail en het was goed om Alexander zijn gebruikelijke amicale charme eens te zien ondermijnen.

Harry Waller was uitstekend bij stem als Balthasar; zijn zang was een absoluut hoogtepunt. Frances McNamee en Emma Manton waren precies vlot en ondeugend genoeg als de dienstmeisjes Ursula en Margaret.

Tunji Kasim was een knappe Claudio en het was onmogelijk om niet door zijn vertolking te worden ingepakt, zo wars van scherpe kantjes was die. Hij bracht de tekst goed, maar er zit meer in Claudio dan deze productie wilde laten zien. Dat geldt ook voor Hero – Flora Spencer-Longhurst was beeldschoon, maar Hero moet ook diepe angst doorstaan en de Beatrice & Benedick-show liet dat niet toe. Beiden lijken meer dan capabel om aan de grotere eisen van hun rollen te voldoen; het is jammer dat een zinderende traktatie van lichtvoetigheid hier passender werd geacht, waardoor ze die kans niet kregen.

Deze Love's Labour's Won was enorm vermakelijk, een gelikte, hilarische en visueel prachtige avond in het theater. Het is lang geleden dat ik een publiek in Stratford-upon-Avon zo gul heb horen applaudisseren als tijdens deze voorstelling. Populair en fraai. Een briljante Beatrice & Benedick-show!

En ik? Ik had liever een uitvoering van Much Ado About Nothing gezien.

Love's Labour's Won is tot 3 maart te zien bij de RSC