RECENSIE: Of Mice And Men, Longacre Theatre ✭✭✭✭

Chris O'Dowd en James Franco in Of Mice and Men. Foto: Richard Phibbs Of Mice And Men

Longacre Theatre

11 april 2014

4 Sterren

John Steinbeck won zo ongeveer elke literaire prijs die er bestaat. Zijn romans en novelles zijn schoolvoorbeelden van het vakmanschap en Of Mice And Men is zonder twijfel een van zijn grootste prestaties. Zijn eigen toneelbewerking van dit literaire meesterwerk is momenteel te zien op Broadway in het Longacre Theatre en bevindt zich nu in de try-outfase.

De publiciteit rondom de productie richt zich vooral op de cast, maar de echte ster is Steinbeck zelf. Dit is namelijk een ijzersterke bewerking van de roman; een uniek stuk vertelkunst voor het toneel dat afwisselend lyrisch, poëtisch, rauw en confronterend is. Symboliek en voortekenen vloeien over in vraagstukken over goed en kwaad, prachtig uitgewerkte personages, milde komedie en diepe tragiek – en dat alles binnen een onverbiddelijke cirkel van hopeloosheid. Het stuk zindert van menselijkheid, hart en ziel.

Veel toneelschrijvers doen er een leven lang over zonder ooit de perfecte vorm te bereiken die Steinbeck hier neerzet. Dit is een schitterend stuk.

Gelukkig doet deze productie de belofte van de tekst eer aan. Anna D Shapiro regisseert met grote behendigheid en een indrukwekkende helderheid. Vanaf de openingsscène tot aan de tragische ontknoping beweegt alles zich onstuitbaar voorwaarts, terwijl de spanning oploopt door de herkenbaarheid van de personages en de explosieve situatie waarin zij zich bevinden.

Todd Rosenthal heeft een decor ontworpen dat de sfeer, de hitte, de beklemming en de wanhoop van die tijd prachtig vangt, evenals het zware bestaan van de arbeiders op de boerderij. Je voelt bijna de hitte van de tinnen wanden, je ruikt het hooi en het vee, en hoort de geluiden van het omliggende platteland. De fijnzinnige belichting van Japhy Weideman en de originele muziek van David Singer versterken de visuele tableaus die Shapiro zorgvuldig schildert.

Het verhaal draait om George en Lennie, twee landlopers die als seizoenarbeiders aan de slag gaan op de boerderij van 'the Boss'. Lennie is verstandelijk beperkt, een goeiige reus die zich niet bewust is van zijn eigen kracht en zijn impulsen niet kan beheersen, vooral niet onder druk. Hij doodt per ongeluk dieren, van muizen tot puppy's, door ze te hard te aaien. George is zijn beschermer en vriend, die constant probeert Lennie tevreden maar in het gareel te houden. Het duo moest hun vorige werkplek ontvluchten nadat Lennie in verwarring raakte door een jonge vrouw en haar per ongeluk bezeerde.

Op de boerderij treffen ze een bonte verzameling personages en een potentieel explosieve situatie aan. De zoon van de baas is onlangs getrouwd, maar hij vertrouwt zijn bruid niet en verdenkt haar ervan een slet te zijn. De bruid voelt zich op haar beurt verwaarloosd en smacht naar gezelschap, waardoor ze voortdurend de arbeiders opzoekt. Het is onvermijdelijk dat ze het pad van George en Lennie kruist, met rampzalige gevolgen voor hen alle drie.

James Franco is de ideale George: laconiek, prikkelbaar, vastberaden en waakzaam. Hij is aangekomen voor de rol en oogt in alles als een door het weer getekende, geharde boerenknecht. Hij is oprecht in zijn zorg voor Lennie, maar bouwt even makkelijk een band op met Slim en Candy, de twee meest rationele mannen op de boerderij. Hij is volkomen geloofwaardig als gevaarlijke tegenstander én als trouwe vriend.

Als zijn kwetsbare maar lastige metgezel is Chris O'Dowd een puur genot om naar te kijken. Hij zet een volkomen coherent en geloofwaardig portret neer van een verloren kind dat krachtig genoeg is om iedereen die hij tegenkomt met één impulsieve klap te doden. Zijn houding, de manier waarop hij zijn handen houdt, zijn tics, het gebruik van zijn stemregisters en zijn verbijsterde blik – elk element is zorgvuldig opgebouwd om het ware beeld te schetsen van de fascinerende, eigenzinnige reus die de simpele Lennie is.

De chemie tussen Franco en O'Dowd is opmerkelijk. Je gelooft direct dat ze al decennia lief en leed delen. Hun ritme, hun stiltes, hoe ze elkaar in de rede vallen, hun vermoeidheid, hun diepe verlangen naar stabiliteit en vrijheid, hun onderlinge humor en hun paniekerige pogingen om Lennie weer uit de nesten te helpen – het is een rijk en prachtig samenspel.

Dit alles zorgt ervoor dat het tragische einde van het stuk precies zo ijzingwekkend en overweldigend is als Steinbeck het bedoeld heeft, terwijl het tegelijkertijd de ultieme uiting is van liefde en acceptatie. Krachtig theater in elk opzicht.

Jim Norton is fabelachtig als Candy, de oude rot met één hand die vreest dat hij binnenkort van de boerderij zal worden getrapt. Hij straalt kwetsbaarheid en opgestapeld leed uit. Het moment waarop zijn trouwe hond wordt weggevoerd om te worden afgemaakt is bijna ondragelijk om naar te kijken, zo trefzeker speelt Norton deze scène. En de vreugde die hij uitstraalt als George en Lennie besluiten hem te betrekken in hun plannen voor een eigen plekje is voelbaar. Norton maakt de tragedie des te aangrijpender.

Ook de bijrollen zijn eersteklas: Alex Morf is fantastisch als de afschuwelijke driftkikker Curley, wiens achterlijke behandeling van zijn vrouw en de rest van de boerderij de lont in het kruitvat steekt; Jim Ortlieb zet een passende griezelige en pietluttige Boss neer; Jim Parrack is uitstekend als Slim, de nuchtere realist die zegt waar het op staat maar altijd rechtvaardig blijft; en Ron Cephas Jones vertolktolkt de rol van de zwarte stalknecht Crooks met een gelijke dosis angst, pijn en trots.

De enige zwakke schakel is Leighton Meester als de vrouw van Curley. Haar spel is te licht, zowel voor het personage als in vergelijking met de rest van de cast. Ze zou een vurige, uitdagende tegenpool moeten zijn, maar ze blijft hier een beetje het arme familielid in dit gezelschap.

Toch verbreekt deze zwakke schakel de keten van complexiteit niet die deze personages omringt, opslokt en uiteindelijk hun lot bepaalt.

Dit is een meesterlijke herneming van een perfect geconstrueerd toneelstuk.