RECENSIE: Sense Of An Ending, Theatre 503 ✭✭✭✭

Sense Of An Ending

Theatre 503

15 mei 2015

4 sterren

Lamellen vormen een doorschijnend gordijn voor een houten interieur met een paar hangende gloeilampen en twee deuren achteraan in een glazen wand. Een geweer en een pet liggen op een van de drie stoelen. Een non zwaait zachtjes met een wierookvat terwijl we gaan zitten. De lamellen worden opgehaald door een man in uniform, een gevangenisbewaker, en we bevinden ons in Kigali, Rwanda, voor Ken Urbans nietsontziende drama dat zich afspeelt aan het eind van de jaren 90, in de nasleep van de genocide. Twee Hutu-nonnen, zuster Justina (Lynette Clarke) en zuster Alice (Akiya Henry), wachten op hun proces wegens vermeende medeplichtigheid aan een bloedbad in hun eigen kerk. Ze hebben ingestemd met één interview met een Amerikaanse journalist, Charles (Ben Onwukwe), voordat ze naar België worden overgebracht om terecht te staan. Naast de verklaringen van de nonnen horen we de bijtende, sceptische visie van de Tutsi-beveiliger van de journalist, Paul (Abubakar Salim), en ervaren we de aangrijpende getuigenis van de enige overlevende getuige, Dusabi (Kevin Golding). Samen met de journalist wordt het publiek gevraagd na te denken over waar de waarheid ligt en hoe, of er überhaupt, een 'gevoel van afsluiting' te vinden is na zulke brute daden waarvan de schaal nauwelijks te bevatten is. Hoe vind je een geloofwaardig dramatisch kader voor waargebeurde gebeurtenissen die, naar voorzichtige schatting, het leven kostten aan minstens 800.000 Tutsi's in slechts 100 dagen?

Dit is de Europese première van een stuk dat al de prijs voor Best New Play won op het Williamstown Theatre Festival. En terecht. De auteur weerstaat wijselijk de verleiding om er een forensische detective-thriller van te maken; in plaats van zich louter te richten op de schuld of onschuld van de nonnen, nodigt Urban ons uit om te reflecteren op grote, verontrustende thema's. Denk aan de reikwijdte van genocide en de morele verantwoordelijkheid van betrokkenen, maar ook de rol van de journalist bij het vastleggen van dergelijke verschrikkingen en de vraag of vergeving in zulke omstandigheden mogelijk of zinvol is. Misschien wel bovenal worden we uitgedaagd na te denken over de aard van de waarheid zelf: wie geloof je, en bestaat er wel één moreel ondubbelzinnige waarheid in plaats van verschillende perspectieven die elk respect verdienen? Dit zijn zware en belangrijke thema's, maar Urban verdient lof voor de manier waarop hij ze presenteert met humor en sterke, natuurlijke dialogen die de personages diepgang geven en het einde verfrissend openlaten. Er is genoeg ruimte om de implicaties te wegen, terwijl we genieten van een meeslepend drama met intrigerende wendingen.

Het stuk bestaat grotendeels uit de interviews tussen Charles en de nonnen. Ben Onwukwe zet zeer overtuigend de persoonlijke onzekerheden van zijn personage neer, evenals zijn twijfels over zijn handelen als journalist. We ontdekken dat hij deze opdracht aannam om zijn reputatie te herstellen na een ethische misstap, en dat zijn eerdere gebrek aan moed leidde tot de dood van een collega. Door zijn eigen feilbaarheid accepteren we hem als het geweten van het publiek; zijn angsten worden de onze. Zuster Justina begint als de hardste factor: een wereldwijze non die de waarheid vertelt zoals zij die ziet, terwijl ze het interview gebruikt als publiciteit voor hun proces. Lynette Clarke brengt haar geleidelijke verlies van zelfvertrouwen knap in beeld; haar autoriteit blijkt een broze schil die barst onder druk. De ogenschijnlijk kwetsbaardere zuster Alice blijkt echter veel behendiger in de woordenstrijd met Charles. Akiya Henry laat zien hoe haar personage aan zelfvertrouwen wint en mediawijsheid ontwikkelt, terwijl ze een verontrustende toon van onderdrukte hysterie behoudt. Abubakar Salim biedt als Paul, de Tutsi-beveiliger, het nodige tegengewicht aan het verhaal van de nonnen met een flinke dosis woede en wrange galgenhumor. Kevin Golding levert een cruciale bijdrage als de enige getuige van de slachting. Via zijn relaas beleven we de gebeurtenissen in een flashback, wat Charles en het publiek dwingt hun visie te herzien. Waar dit makkelijk melodramatisch had kunnen worden, blijft het door de ambiguïteit en verwarring juist beklemmend geloofwaardig. Zonder die reis naar het hart van de duisternis zou de vergeving aan het einde van het stuk nauwelijks geloofwaardig zijn.

Terwijl dit sterke stuk naar zijn genuanceerde einde toewerkte, moest ik denken aan een eerder werk over nonnen en onmogelijke keuzes: Poulencs opera Dialogues des Carmélites. In de jaren 50, toen Frankrijk nog getraumatiseerd was door de morele compromissen van Vichy, was het makkelijker om morele integriteit te verkiezen boven staatsgeweld. Maar de conclusie hier is dat feiten niet langer voor zichzelf spreken en dat waarheid en leugen geen zwart-witcategorieën meer zijn. Zoals de titel suggereert, zijn er geen definitieve eindes, alleen verschillende versies die meer of minder fictief zijn. Dit is geen pleidooi voor relativisme – individueel moreel handelen blijft mogelijk – maar het blijft een worsteling om algemene conclusies te trekken uit de asresten die de hedendaagse geschiedenis ons nalaat. Sense Of An Ending is tot 6 juni 2015 te zien in Theatre 503