RECENSIE: Summer and Smoke, Duke Of York's Theatre ✭✭✭

Julian Eaves recenseert de West End-overstap van Summer and Smoke door Tennessee Williams in het Duke of York's Theatre in Londen.

Matthew Needham en Patsy Ferran in Summer and Smoke. Foto: Marc Brenner Summer and Smoke

Duke of York's Theatre

21 november 2018

3 Sterren

Boek Nu Er wordt vaak gezegd dat Tennessee Williams eigenlijk maar één verhaal te vertellen had, en dat hij dat honderd keer opnieuw schreef.  Dat maakt hem niet uniek onder schrijvers; van vele anderen zou hetzelfde gezegd kunnen worden.  Maar voor een auteur die er heilig in geloofde dat hij nauw persoonlijk betrokken moest zijn bij zijn actuele project, en gezien het feit dat zijn leven opmerkelijk consistent en coherent was — voor eeuwig terugkerend naar de dreigingen en worstelingen uit het verleden (vaak onder invloed van alcohol of narcotica) — vertoont zijn werk een homogeniteit en samenhang die bijzonder treffend is.  Dit fenomeen werd ongetwijfeld versterkt door zijn voorkeur voor een specifieke werkwijze: hij begon met een gevoel dat hij vertaalde naar een gedicht, ontwikkelde dat tot een kort verhaal en zette dat vervolgens weer om in een eenakter, die hij dan uitbouwde — mits de muze hem lang genoeg bijstond — tot een avondvullend drama.  Dit proces leverde enkele magnifieke resultaten op, evenals een flink aantal minder geslaagde stukken.  De krenten uit de pap blijven ons bij en worden overal ter wereld opgevoerd voor een publiek dat nooit genoeg lijkt te krijgen van zijn broeierige zuidelijke melodrama's.  Soms kunnen die minder geslaagde stukken, dankzij de aanhoudende postume populariteit van zijn oeuvre, door een vindingrijke regisseur worden omgevormd tot eersteklas toneel... denk aan de recente verbazingwekkende herontdekking van 'Confessional' in het Southwark Playhouse.

Tegelijkertijd verzetten de minder succesvolle stukken zich soms tegen elke poging tot reanimatie.  En dat kan gezegd worden van deze nieuwste productie van de Almeida, die nu de overstap maakt naar West End.  Het is een prachtige voorstelling, ongelooflijk sober en intiem, en ziet er even modern uit — en klinkt ook zo — als we van dat theater gewend zijn: Rebecca Frecknall, die deze tekst voor de derde keer onder handen neemt, mag gerust een expert worden genoemd en haar antwoord is om er een virtuoze showcase van onvervalst regisseurstheater van te maken. Haar concept voert de boventoon over de net-niet-scherpe sferen van het script en weet ons — bijna — te overtuigen dat het al die moeite waard is.

Summer and Smoke. Foto: Marc Brenner

Het decor van Tom Scutt — precies en vloeiend uitgelicht door Lee Curran — toont een reconstructie van de achtermuur van de Almeida zelf, met een halfronde opstelling van zeven piano's waarvan de voorkanten zijn verwijderd, wat eruitziet als een armoedige, haveloze versie van 'The 5,000 Fingers of Dr. T'.  Maar daar, beste lezers, houdt elke suggestie van plezier abrupt op.  Dit is Serieus Drama met een hoofdletter S en D, en we zijn hier nadrukkelijk niet om ons te vermaken.  Wat we krijgen in de gedisciplineerde, dwingende show van Frecknall, is een productie met de uitstraling van een zorgelijke frons; eentje die je misschien het beste bekijkt door een hoornen bril, zonder make-up en met het haar strak naar achteren in een strenge paardenstaart.  Het is alsof Tennessee Williams drie keer door een zeef van een uiterst misantropische Henrik Ibsen is gehaald, met een verfijnd maar troosteloos brouwsel als resultaat.

De cast blijft zo lang mogelijk op het podium, gezeten op hun pianokrukken, terwijl ze vaak — nogal onbeleefd, vond ik — staren naar acteurs die hun tekst uitspreken of iets anders doen.  Ze bespelen ook hun instrumenten, hoewel ik geen flauw idee had waarom: omdat ze er stonden?  Ik bedoel, dit is niet 'The Seventh Veil' met Ann Todd en James Mason, maar het had het net zo goed kunnen zijn, aangezien er nauwelijks een logische relatie was tussen de grillen van de regisseur en het verhaal dat werd verteld.  Of naverteld.  Het geluidsontwerp van Carolyn Downing moest de kakofonie van hun spel in goede banen leiden — een soort Bartok ontmoet Ligeti ontmoet Conlon Nancarrow in de sfeervolle, kernachtige partituur van Angus MacRae.

Matthew Needham in Summer and Smoke. Foto: Marc Brenner

Individueel nemen de acht spelers de gebruikelijke Williams-rollen op zich en doen ermee wat het minimale script van hen vraagt.  Matthew Needham is de Gewaagde Jonge Man, de held — wellicht — van dit specifieke 'Tafereel uit het Provinciale Leven'; hij vertoont alle dionysische kwaliteiten die verwacht worden van de geïdealiseerde plaatsvervanger van meneer Williams zelf.  Tegenover hem staat, op elke denkbare gekunstelde manier, de apollinische oude vrijster-bibliothecaresse van Patsy Ferran; zij komt van allemaal nog het dichtst bij het vinden van wat menselijke humor in de gortdroge interpretatie van Frecknall, maar moest desondanks toezien hoe haar binnenste voor onze ogen op het toneel werd ontleed.  Wat een vreugde.

De bijrollen zijn precies wat je ervan verwacht.  Anjana Vasan is 'De Andere Vrouw', een nauwelijks te onderscheiden herhaling van de 'Vrouw als Hoer'.  Ik moet u echter haasten gerust te stellen dat er in deze productie geen sprake is van uitgebreid en geheel overbodig naakt.  Frecknall is niet dat type regisseur, voor zover ik weet.  Er wordt ook geen poging gedaan om het visuele ontwerp naar onze tijd te trekken.  Evenmin is er moeite gedaan om de kostuumwissels die de tekst voorschrijft te respecteren, wat je doet twijfelen aan de betrouwbaarheid van de gemaakte keuzes.  Vasan mag echter zingen: en dat doet ze fabelachtig, waarbij de liedkeuze en de uitvoering tot de hoogtepunten van de show behoren.

Patsy Ferran in Summer and Smoke. Foto: Marc Brenner

Eric MacLennan en Forbes Masson spelen vrijwel inwisselbare vaders — ik geloof dat de een een stok kreeg en de ander een snor, maar ik kon ze nog steeds nauwelijks uit elkaar houden.  Een van hen wordt neergeschoten (ach kom op: dit is geen spoiler... het pistool wordt het toneel op gebracht en Williams is een goede genoeg toneelschrijver om te weten dat als je het toont, je het moet gebruiken, en hij wacht daar niet lang mee).  Het punt is, bij de doodscène doet het licht van Curran iets werkelijk fantasierijks, en de overledene bezingt zijn heengaan in een werkelijk verrukkelijke aria, waarvan ik denk dat het een gedicht is van Marvell, of — waarschijnlijker? — John Donne.  Help me even uit de brand.  Het is prachtig, in ieder geval, en wijst op een richting die Frecknall wellicht vaker had kunnen inslaan: hier toont ze dat ze een hart heeft, en het is het enige echt ontroerende en creatieve moment in een verder nogal sombere en uitgedroogde avond.  Ik vermoed dat ze een veel beter stuk zou kunnen maken als ze een 'Frank Castorfje' zou doen: de oorspronkelijke tekst volledig negeren en haar eigen ding doen.  Helemaal.  Volgens mij heeft ze dat in zich en als ze dat doet, zal het sensationeel zijn.

Er is een bemoeizuchtige oudere vrouw, gespeeld door Nancy Crane — hier nogal mager uitgewerkt en heel anders dan haar recente prachtige werk in 'Dance Nation'.  Seb Carrington mag de 'jonge, jonge man' spelen, en Tok Stephen vult de symbolische rol voor een personage van kleur in.  Dit is immers het Zuiden.  Maar ik kon er maar niet uitkomen of hij een BME-acteur is die toevallig in een rol is gecast (oorspronkelijk misschien bedoeld als blank personage), of dat hij daadwerkelijk een Afro-Amerikaan moest voorstellen om een punt te maken over een verrassend niveau van raciale integratie in het Louisiana van de jaren 40: dit is niet New Orleans, niet de Vieux Carre, dit is de Delta.  Zegt u het maar.  Ik merkte dat ik me hier druk over maakte terwijl ik eigenlijk had moeten luisteren naar wat hij te zeggen had.  Het leidt af.  Ras is een monumentaal probleem in de VS, net als elders, en 'kleurenblind' casten — wat hier al dan niet gebeurt — helpt me niet om er grip op te krijgen.  Helpt het u wel?  Ik hoor het graag.

Dus, is het de moeite waard?  Als u echt houdt van regisseurstheater: een volmondig ja.  Frecknall is een sterke persoonlijkheid en doet wat ze wil met het stuk.  Is het een stuk dat op zichzelf de moeite waard is om te zien?  Voor Williams-fans wel; voor de rest van ons... ?  De jury is er nog niet uit.  Die jury, dat bent u.

SUMMER AND SMOKE TICKETS