RECENSIE: 'Tis Pity She's A Whore, Sam Wanamaker Playhouse ✭✭✭✭

Foto: Simon Kane 'Tis Pity She's A Whore

Sam Wanamaker Theatre

4 november 2014

4 sterren

Laten we eerlijk zijn: als vrouw heb je weinig te lachen in 'Tis Pity She's A Whore, de grote tragedie van John Ford. De vier vrouwen in de cast komen er allemaal bekaaid vanaf. De een wordt naar een klooster gestuurd (zij komt er nog genadig vanaf). De ander wordt vergiftigd en sterft een pijnlijke dood. Bij de derde worden de ogen uitgestoken, waarna ze levend wordt verbrand. En de vierde pleegt incest (toegegeven, vrijwillig) met haar (toegegeven, knappe) broer, die haar vervolgens vermoordt en haar hart uitsnijdt om het als een soort kebab aan zijn dolk mee te zeulen. Geen twijfel mogelijk: dit stuk doet weinig voor de emancipatie.

De verachtelijke, onchristelijke kardinaal besluit het stuk met deze beroemde regels:

"But never yet Incest and murder have so strangely met.

Of one so young, so rich in nature's store,

Who could not say, 'Tis pity she's a whore?"

In deze productie wordt de tekst uitgesproken over het lijk van de jonge Giovanni, de gouden jongen die van zijn zus hield, zowel vleselijk als familiaal. De uiteindelijke boodschap is echter dat de vrouw het probleem was. Het gebruikelijke argument is dat de kardinaal de personificatie van corruptie is en dat zijn woorden dus niet serieus genomen moeten worden.

Natuurlijk, het stuk werd geschreven rond 1630, toen de opvattingen over vrouwen nog verre van verlicht waren. Maar in de moderne theaterwereld van 'color-blind' en 'gender-blind' casting, heeft dit stuk iets afstotelijks, althans wanneer de oorspronkelijke tekst strikt wordt gevolgd. Als Ford de titel 'Tis Pity She's a Nigger of 'Tis Pity She's a Dyke had genoemd, zou de moderne wereld dan ook zo laconiek reageren?

Waarom de tekst niet veranderen naar 'Tis Pity He's A Whore? Giovanni is immers degene die het initiatief neemt, en we leven in een tijd waarin we erkennen dat ook mannelijke hoeren bestaan.

Het is een compliment aan de diepgang en zorgvuldigheid van Michael Longhursts enscenering in het Sam Wanamaker Theatre dat dit de gedachten zijn die na afloop blijven hangen, in plaats van puur afschuw over de gruwelijke gebeurtenissen op het toneel.

Longhurst benadert het stuk in etappes. Het eerste deel, waarin Giovanni zijn liefde verklaart aan zijn zus Annabella, de broeder om een zegen vraagt, tot inkeer wordt gemaand maar dat niet kan en uiteindelijk de wederzijdse liefde van zijn zus ontdekt, ademt de wanhopige sfeer van Romeo en Julia. De eerste aarzelende, maar tedere en trillende kus is geladen met spanning. Wanneer ze vervolgens naakt de liefde bedrijven onder kraakheldere witte lakens, is hun samenspel zo erotisch en elektrisch dat Romeo en Julia erbij verbleken tot onschuldige handjesvasthouders.

Tegelijkertijd valt er veel te lachen om de vreselijke mannen die haar vader, Florio, als huwelijkskandidaten ziet. Dit heeft een zweem van De Koopman van Venetië, maar die sfeer slaat bruut om wanneer de onnozelaar Bergetto per ongeluk wordt afgeslacht in het pikkedonker van de zaal.

Het slotstuk is een orgie van bloedvergieten en verraad, en Longhurst duikt hier vol overgave in. Van de pijnlijke gifdood van Hippolita en Annabella die een brief schrijft met haar eigen bloed, tot de onverwachte moord door Giovanni op zijn zwangere zus en zijn bloederige wraak op haar kwelgeesten: Longhurst presenteert een nachtmerrieachtig schouwspel. Het bloed doordrenkt het podium en vormt dikke, stroperige plassen rond de gevallen personages.

Door Giovanni niet neer te zetten als de boosaardige verleider van zijn maagdelijke zus, maar door beiden hartstochtelijk bezeten te laten zijn van elkaars lichaam en ziel, maakt Longhurst hun incestueuze relatie op een vreemde manier begrijpelijk. Je hoopt bijna dat ze samen gelukkig kunnen zijn. Dat is een opmerkelijke prestatie.

Dit wordt versterkt door de achtergrond van corruptie en wraak binnen de Italiaanse aristocratie en de kerkelijke hiërarchie. Zij zijn hier duidelijk de schurken, niet de jonge geliefden. Hoewel incest een van de grootste taboes blijft (al doet Game of Thrones anders vermoeden), kiest Longhurst voor de visie dat Ford geen moreel oordeel wilde vellen. Annabella en Giovanni zijn de tragische figuren, vermorzeld door de oordelen van mensen die meer geven om eigenbelang dan om wat echt of oprecht is.

Een getalenteerde cast biedt Longhurst de middelen om zijn visie op 'Tis Pity She's A Whore geloofwaardig neer te zetten.

Max Bennett is voortreffelijk als de door liefde bezeten Giovanni. Zijn verlangen naar zijn zus heeft hem bij aanvang van het stuk bijna krankzinnig gemaakt. Bennett geeft het personage een wilde, koortsachtige hunkering die uitmondt in totale waanzin. De scènes waarin hij onder het bloed van zijn vermoorde geliefde zit, zijn doordrenkt van een gloeiende pijn.

De scènes tussen hem en de verleidelijke Annabella van Fiona Button zijn breekbaar en prachtig, vol van de lust en de pijn van een onvermijdelijke liefde waarvan ze weten dat die geen stand kan houden. Bennett spreekt de teksten met gemak en helderheid. Het angstaanjagende beeld van hem, grijnzend als een bezetene terwijl hij het hart van Annabella omhoog houdt, is ijzingwekkend; een perfecte weergave van verwoeste jeugdige schoonheid.

Fiona Button is als Annabella prachtig en etherisch, vanaf het begin tot haar plotselinge dood. Ze is even betoverend in de naaktscène met Bennett als dapper in de heftige scène waarin haar nieuwe echtgenoot, Soranzo (Stefano Braschi), haar mishandelt. Ze toont ook een uitstekend komisch talent in de gesprekken met de geweldige Putana (Morag Siller). Ze vervalt nooit in melodrama en vindt altijd de waarheid van het moment – de scène met de bloedbrief is spookachtig. De ontmoeting met Broeder Bonaventure (een uitstekende Michael Gould) is prachtig gespeeld wanneer hij haar overtuigt met Soranzo te trouwen. Een ontroerende en complete acteerprestatie.

James Garnon is in topvorm in deze productie. Zijn vertolking van de domme Bergetto is een komisch juweeltje. In de tweede akte schakelt Garnon moeiteloos over naar de rol van de kardinaal, die werkelijk weerzinwekkend is. Slijmerig en pretentieus belichaamt deze kardinaal in rood gewaad de haat en onverdraagzaamheid van de wereld die Giovanni en Annabella fataal wordt. Het feit dat zijn opeising van de bezittingen van de doden voor de Kerk als de meest gruwelijke daad van de avond voelt, zegt alles over de intensiteit van zijn spel.

Stefano Braschi is als de ijdele Soranzo voorbeeldig. Hij is explosief en vol testosteron, en blaast dit verraderlijke personage echt leven in. De scène waarin hij Annabella probeert te dwingen de identiteit van haar minnaar te onthullen, is bruut en overtuigend. Ook Noma Dumezweni als Hippolita maakt indruk als een vrouw die door Soranzo wordt vernietigd. Haar langdurige, pijnlijke doodsstrijd wordt magistraal neergezet.

Hippolita en Putana lijden beiden onder de vreselijke Vasquez, gespeeld door Philip Cumbus. Hoewel hij de uitstraling van een moordenaar heeft, schreeuwde Cumbus net iets te vaak en te hard. Een imposante aanwezigheid vereist niet altijd een vocale handgranaat. Als hij zijn stemgebruik wat meer zou doseren, zou zijn prestatie indrukwekkender zijn geweest.

Verder was er uitstekend werk van Alice Haig (een zachte Philotis), Edward Peel (de eerste Florio die ik overtuigend aan een shock heb zien overlijden) en de klungelige Poggio van Dean Nolan.

Het decorontwerp van Alex Lowde past perfect bij de prachtige ruimte van het Sam Wanamaker Theatre. De historische kostuums werken eveneens goed. De gevechtsscènes van Bret Young zijn verontrustend realistisch; het moment waarop een dolk uit de borst van Max Bennett steekt, is zeer knap gedaan. Aan de andere kant voelde het wat misplaatst om danspasjes van Beyoncé's 'Single Ladies' in de finale ensemble-routine te zien; wellicht was dit ironisch bedoeld.

De metaalachtige muziek van Simon Slater is soms wat schurend, maar wordt met vakmanschap gespeeld. De meer traditionele liederen en dansen werken goed. Hoewel er niemand specifiek voor het licht wordt vermeld, was het gebruik van de kaarsen (hét handelsmerk van dit theater) uitzonderlijk goed, wat de sfeer van zowel sensualiteit als sinistere plannen versterkte.

Dit is een uiterst effectieve productie van een lastig stuk. Het grijpt vanaf het begin de aandacht en laat die zelden los, zonder een expliciet moreel standpunt in te nemen over de incest. Zoals alle goede theaterkunst schetst het beelden en vertelt het een verhaal, maar laat het aan het publiek over om te bepalen wat goed en wat slecht is.

En wie nu precies de 'whore' is met wie we medelijden moeten hebben. De persoon die zo wordt genoemd, of degene die de beschuldiging uit?