RECENSIE: Bad Jews, St James Theatre ✭✭✭✭

Bad Jews verhuist naar het Theatre Royal Haymarket voor een beperkte speelperiode van 6 weken, van 8 februari t/m 19 maart. BOEK NU Bad Jews St James Theatre

22 januari 2015

4 Sterren

Drie van de vier zijn Joods. De jongere broer oogt sympathiek, met haar dat erom vraagt om door de war te worden gehaald, een simpele levensvisie en een afkeer van gedoe of ruzie. De nicht is pittig, vurig, twistziek, wreed, confronterend, hatelijk en zelfingenomen tot op het hysterische af – en niet blond en niet volgens de gangbare normen aantrekkelijk. De oudere broer is een typische alfaman, gewend aan de uiterlijke vertoningen van rijkdom, kieskeurig en imperiaal, een verzamelaar van 'trophy girlfriends'. Zijn nieuwste vriendin is knap, ongecompliceerd en hartelijk – en zeer blond.

Of zo lijkt het tenminste.

De één is een fantast die zich verschuilt achter religieuze ijver en traditie om de scheuren in het eigen leven te verbergen en een persona te creëren die troost en betekenis moet geven aan een ongelukkig bestaan. De ander is een stille gelovige, iemand die de traditie trouw is zonder dat aan de grote klok te hangen. De derde is hartelijk en ruimdenkend, bereid om alle kanten van de zaak te zien. De vierde is het type dat religie gebruikt als gereedschap, wanneer het toevallig uitkomt voor een specifiek doel.

De vraag is: welke van de vier personages, drie familieleden en één buitenstaander, bezit welke onderliggende eigenschap?

Bad Jews van Joshua Harmon, momenteel te zien in het St James Theatre na een succesvol seizoen in het Ustinov Theatre in Bath, wordt gepresenteerd als een nieuwe komedie. Dat is het echter absoluut niet.

Wat het wel is, is een strak, spannend en messcherp geschreven stuk met volop humor – soms van het zeer ongemakkelijke soort. Het werpt een kritische blik op de rol van religie in het moderne Amerika – specifiek het jodendom, maar het werk heeft een universaliteit die iedereen zal raken die ooit een familielid heeft gehad dat sterk vasthield aan een bepaald geloof.

Het plot is eenvoudig genoeg. Grootvader is overleden. De jongere zoon en de nicht waren bij de begrafenis, maar de oudere zoon en zijn vriendin hebben deze gemist. Ze keren de avond na de uitvaart terug uit het buitenland en moeten een kleine studio in de Upper West Side van Manhattan delen met de jongere broer en de nicht, die er al twee dagen verblijven.

De nicht eist de "chai" van haar grootvader op, een gouden religieus erfstuk dat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog twee jaar lang uit handen van de nazi's wist te houden. Het testament van grootvader vermeldt niet wie het moet krijgen, en de moeder van de broers heeft gesuggereerd dat zij en de nicht het onderling uitzoeken. De oudere broer wil de "chai" ook en is onvermurwbaar dat de nicht hem niet krijgt.

Dit vormt de opmaat naar bittere, nietsontziende en grove tirades van de nicht en de oudere broer over elkaar, elkaars houding tegenover religie en elkaars "recht" op het erfstuk. De jongere broer en de vriendin worden in het conflict meegezogen en lopen aanzienlijke nevenschade op, de een in stilte, de ander luidkeels. Uiteindelijk komt het tot een fysieke confrontatie en wordt er onherstelbare schade aangericht. In de slotminuten volgt een prachtige wending die de totale dwaasheid onderstreept van de felle, tendentieuze tirades waar het stuk grotendeels uit bestaat.

Harmon schrijft onverschrokken vlijmscherpe dialogen met een venijnig randje. De personages worden duidelijk gedefinieerd door hun taalgebruik en voelen stuk voor stuk echt en toegankelijk aan – het zijn mensen die je in het echte leven zou kunnen kennen. Er zitten gaandeweg verschillende verrassingen in het verhaal en weinig blijkt uiteindelijk te zijn wat het aanvankelijk leek. Het is een intelligent en knap geschreven stuk.

Het is echter ook een oefening in misogyne achteloosheid. Geen enkel vrouwelijk personage komt er in dit stuk genadig vanaf. De overleden grootmoeder wordt een "bitch" genoemd. De onzichtbare moeder van de jongens is op zijn best dubbelhartig, op zijn slechtst een vreselijke tante. De vriendin blijkt net zo berekenend en zwak als de nicht, zij het om andere redenen, en beiden maken hun imago niet waar. De nicht wordt ontmaskerd als een volslagen nepper; een vals, gevoelloos mens dat schreeuwt en trapt tot ze haar zin krijgt, om vervolgens ruggengraatloos in te storten. Waarom moeten de vrouwelijke personages deze last dragen?

Zeker omdat de jongere broer, hoewel in sommige opzichten wat slapjes, het mooiste personage is. Hij is degene die iedereen liefheeft en respecteert, degene die de andere wang toekeert, en degene die zijn opa mist om wie hij was, niet om wat zijn dood hem oplevert. En de oudere broer, hoewel net zo grofgebekt als de nicht, is erop ingesteld om de sympathie van het publiek te winnen door zijn latere entree en de manier waarop zijn "rechtvaardige" aanspraak op de "chai" doordrenkt is met romantiek en zijn positie als oudste kleinkind.

In een poging de humor te benutten die besloten ligt in de karikaturen van Amerikaans-Joodse families, gebruikt Harmon patriarchale denkbeelden om zijn punten kracht bij te zetten. Had het stuk even goed gewerkt met een broer en zus, een mannelijke neef en een dom blondje als vriendje? Vrijwel zeker wel.

Desondanks doet regisseur Michael Longhurst zijn best om deze valkuilen te omzeilen met een uitstekende casting en energieke, gefocuste vertolkingen waarin de pieken, dalen en de lange, ongemakkelijke stiltes met verve worden aangepakt. Zelfs als je op je stoel zit te draaien, bang bent voor wat er gaat komen, of beseft wat er zojuist is gebeurd (wat nogal eens voorkomt), word je volledig in de ruimte bij de personages getrokken en voel je de spanning, de pijn en de gêne.

De beste, meest complete prestatie komt van Joe Coen, die de rol van Jonah, de jongere broer, speelt. Hij heeft minder tekst dan de rest, maar is constant op het podium aanwezig, kijkt toe, reageert, anticipeert en probeert de vrede te bewaren. Zijn zachte karakter vormt een prachtig contrast met de ruziënde neven en nicht, en zijn vermogen om non-verbaal zijn ontsteltenis of angst over te brengen is voorbeeldig. Zijn laatste momenten zijn perfect gedoseerd.

Als de antagonistische en agressieve Daphna is Jenna Augen een bittere onweerswolk van onderdrukte haat, jaloezie en angst, terwijl ze tegelijkertijd een scherpe gevatheid en een onuitputtelijk vermogen tot pijn toont. Het is een wonderbaarlijk complexe en gelaagde vertolking. Daphna is een personage waarvan je moeilijk kunt houden, maar Augen laat ons zien waarom ze getolereerd, of misschien zelfs bewonderd moet worden. Gezien de tekst is dat een staaltje vakmanschap.

Ilan Goodman is uitstekend als de arrogante eikel Liam. Zijn minachting voor Daphna is net zo tastbaar als zijn liefde of lust voor de ongelukkige Melody, op wie hij de interne oorlogen van zijn familie projecteert. Maar Goodman blinkt uit in het balanceren op de grens van hondse razernij en verontwaardiging; hij zet een personage neer dat onaangenaam maar begrijpelijk is en dat, tenminste af en toe, probeert de gemoederen te bedaren. Opnieuw geldt: gezien de scherpte van het script is het een prestatie dat Goodman dit niveau van inlevingsvermogen weet te bereiken.

Als de verbouwereerde, prachtige, blonde niet-Joodse Melody is Gina Bramhill ronduit subliem. Haar aarzelende en afgrijselijke vertolking van Gershwins 'Summertime' is een moment van wrede, komische schoonheid. Ze overtuigt als de verwarde indringer, het meisje dat verliefd is op Liam, en blijkt uiteindelijk niet helemaal te zijn wie ze leek. Bramhill is snoezig, waardig en volkomen magnifiek.

Het decor van Richard Kent is voortreffelijk en roept perfect de sfeer op van de rijkdom die hoort bij een studio-appartement in de Upper West Side dat waarschijnlijk meer dan een miljoen dollar heeft gekost. Het is stijlvol en wat betreft indeling en gevoel helemaal raak. Je waant je volledig in Manhattan.

Als er een serieus minpunt aan de productie kleeft, dan is het de cruciale vechtscène aan het einde van het stuk. De uitvoering door Bret Yount van deze essentiële – en schokkend gewelddadige – scène is niet zo realistisch als nodig is, wat de algehele impact van het stuk verzwakt. De worsteling tussen de vier acteurs moet levensecht en pijnlijk zijn om aan te zien – en dat is het niet. Dit ligt niet aan de acteurs, maar aan het feit dat Yount de juiste snaar niet heeft geraakt. Het is het sleutelmoment van het stuk en verdient beter.

Alle lof voor het St James voor het overnemen van Longhursts productie uit Bath. Dit is een geweldige avond scherp gezinsdrama die je aan het lachen maakt, je koud om het hart slaat en je na afloop genoeg stof tot nadenken geeft.

BOEK NU ONLINE TICKETS VOOR BAD JEWS Meld je aan voor onze mailinglijst voor nieuws en ticket-aanbiedingen van andere West End-producties