RECENSIE: Closer, Donmar Warehouse ✭✭✭✭

Closer

Donmar Warehouse

13 maart 2015

4 Sterren

In het programmaboekje voor de eerste professionele Londense herneming van Patrick Marbers bekroonde stuk uit 1987, Closer, bespreekt de auteur het ontstaan van het werk. Hij zegt:

"Ik heb al eerder gezegd dat het in bepaalde opzichten beïnvloed is door Steven Soderberghs ongelooflijke Sex, Lies and Videotape. Maar eigenlijk wilde ik iets maken dat uiting gaf aan de gesprekken die ik en mijn vrienden in onze twintiger en vroege dertiger jaren voerden over het leven en de liefde, over Londen, romantiek, seks en de dood, en alle dingen die ons bezighielden en verontrustten. In die periode van je leven voordat je je settelt, een partner vindt, geen partner vindt, wat dan ook. Betrayal en ook The Real Thing waren grote invloeden op Closer, maar dat leken mij stukken over volwassen mensen met kinderen, terwijl de essentie van Closer is dat het over mensen gaat die nog geen kinderen hebben." Wanneer je de stijlvolle herneming van David Leveaux in het Donmar Warehouse ziet, waar het nu speelt, lijkt Closer niet zozeer een stuk over mensen die nog geen kinderen hebben, maar een stuk over volwassen kinderen. Spelletjes, set-ups, leugens, verraad, wraak, geheimen – de machinaties van de vier personages (de vreemden die geliefden worden/geliefden die vreemden worden) lijken op gedrag op het schoolplein. Nou ja, misschien een schoolplein te midden van de 'fleshpots' van Soho. Marbers dialogen zijn scherp, lelijk en venijnig; ze zijn vaak ook erg grappig. Hij manipuleert het publiek behendig zodat men gelooft dat de urbane, verlichte discussies tussen het centrale viertal volwassen zijn, terwijl ze in werkelijkheid eerder kinderachtig dan volwassen zijn. En dat is werkelijk de kracht van Closer en de sleutel tot de blijvende aantrekkingskracht. Het onderzoekt onvermoeibaar 'Generation Disposable', het moderne Londense publiek dat plezier zoekt waar het wil, zonder compromissen of oog voor de gevolgen. Het gevoel van innerlijk Londen is diep verankerd in het stuk, niet alleen door de nadruk op Blackfriars Bridge, Postman's Park en andere specifieke locaties, maar ook door de archetypen die Marber gebruikt: het pittige, rebelse verloren meisje; de roofzuchtige zakenman; de rommelige, sympathieke schrijver; en de geraffineerde kunstenares. Deze vier, Alice, Larry, Dan en Anna, leiden verbonden en onwaarschijnlijke levens in Londen en Closer ontleedt ze genadeloos, waarbij gaandeweg mysteries worden blootgelegd waarvan de puzzelstukjes aan het eind van het stuk allemaal op hun plek vallen.

Leveaux regisseert met precisie en helderheid, bouwt spanning op terwijl hij de onsympathieke personages interessant houdt. Het decorontwerp van Bunny Christie is strak en modern, met veel vlakke, schone oppervlakken, een enorm scherm waarop beelden en computerberichten geprojecteerd kunnen worden en eigentijds modulair meubilair; de uitstraling van het decor weerspiegelt de interpersoonlijke relaties van de hoofdpersonages - een kleurenpalet dat draait om zwart, wit en grijs.

Bij Closer voelt het alsof de schaduw van Pinter voortdurend dichtbij is, maar niet op een slechte manier. Er hangt ook een zweem van Stoppard, Hare en Rattigan boven de eerlijke relaties die worden blootgelegd. Marber is de ware nazaat van het moderne Britse schrijven. Leveaux blaast leven in de kille, verraderlijke en ambivalente personages, zodat je weliswaar nooit het gevoel hebt hen echt goed te kennen, maar wel begrijpt wat hen drijft. Je voelt je een beetje 'closer' bij hen.

Het stuk onderzoekt de juiste rol, áls die er al is, voor de waarheid in relaties. Als er behoefte is aan waarheid, is dat dan de behoefte aan de volledige waarheid of alleen dat deel van de waarheid dat het leven laat voortkabbelen? Marbers stuk zit slim in elkaar met vier mensen en een reeks scènes die alle eerste en laatste ontmoetingen van de personages bevatten. Lust wordt onderzocht naast liefde, waarheid tegenover bedrog. Het is een smörgåsbord van menselijke intimiteit, de maskers en motivaties van het moderne leven.

Vanuit acteerstandpunt bieden de vier personages hier zowel een enorme kans als het vooruitzicht op een pijnlijke mislukking. Het is lastig om kille, harde mensen te spelen die recht op hun doel afgaan om hun lusten te bevredigen, zonder het publiek van zich te vervreemden of een innerlijke warmte te suggereren die er wanhopig uit wil. Gelukkig en indrukwekkend zorgt Leveaux ervoor dat zijn cast de hele tijd in de 'ice/vice'-modus blijft.

Nancy Carroll, een van de warmste en slimste actrices op de Londense podia, is zeer indrukwekkend als de fotografisch kunstenares Anna. Beheerst en professioneel is Carrolls Anna het personage dat het meest actief de stelling verkent dat de Waarheid je zal bevrijden. Haar verbazingwekkend rauwe confrontatie met Larry, waarin ze grafische details geeft over haar ontrouw met Dan, is het dramatische en emotionele hoogtepunt van de voorstelling. Elke blik, elke pauze, elke zin is zorgvuldig overwogen door Carroll; haar Anna is een complex personage, een fascinerend portret van een vrouw die doet wat ze wil tot het haar niet meer bevalt.

Als Dan, de hopeloze vent die wil wat hij ziet maar niet ziet wat hij wil (althans totdat het te laat is), is Oliver Chris in topvorm. Hij heeft een natuurlijk talent voor komedie en gebruikt dat hier goed door de klungelige aspecten van de ambitieuze schrijver te accentueren. De scène waarin Chris online is, zich voordoet als Anna en Larry namens haar probeert te verleiden, is zowel komisch als ongemakkelijk. Het dramatische hoogtepunt van Chris' optreden komt in de prachtige scène waarin zijn personage zich op hetzelfde moment realiseert dat hij van Alice houdt, terwijl zij beseft dat ze niet van hem houdt. Subtiel en sterk neergezet.

Als de gladde, roofzuchtige en allerminst oom-achtige Larry laat Rufus Sewell met veel succes zijn innerlijke panter los. Het is een broeierige, berekenende vertolking, barstend van intensiteit en kille charme. Hij is hypnotiserend in de openingsscène van het tweede bedrijf, wanneer Larry zijn toevlucht zoekt in een laphanciclub; de brute onverschilligheid die Sewell het personage gedurende het hele stuk meegeeft, is uitstekend gedoseerd. Hij heeft een getergde, holle kern die bijna tastbaar is, wat voorkomt dat het personage volledig afstotelijk wordt. Beheerst en dreigend is Sewells Larry zeer memorabel.

Rachel Redford maakt het kwartet compleet als Alice, maar speelt niet in de divisie van de andere acteurs. Ze heeft een goede focus en zet een stekelige en pruilende versie van Alice neer die best innemend is; maar doordat ze te ongemakkelijk is in de confronterende laphanciscène en gedurende de hele voorstelling een gespannen indruk maakt, kruipt Redford niet voldoende onder de huid en in de vezels van het personage.

Licht (Hugh Vanstone), geluidsontwerp (Fergus O’Hare) en originele muziek (Corin Buckeridge) zijn zo integraal onderdeel van de sfeer van de productie dat ze bijna als personages fungeren; elk draagt bij aan zowel het gevoel van Londen als de afstandelijke, ambivalente gevoeligheid.

Dit is een uitstekende herneming van een steengoed en confronterend stuk. In sommige opzichten is het werk van Marber nu relevanter dan toen het voor het eerst werd geschreven en opgevoerd. Het zorgvuldige werk van Leveaux zorgt ervoor dat nieuwe resonanties voor frisse interesse zorgen in wat een meesterwerk is over complex, seksueel geladen gedrag.

Closer speelt in het Donmar Warehouse tot 4 april 2015