RECENSIE: Richard II, Shakespeare's Globe ✭✭✭✭

Richard II

Shakespeare's Globe

22 juli 2015

4 sterren

Heel even vraag je je af of de regisseurs van het zomerseizoen bij de Globe dit jaar een memo hebben ontvangen: voeg een proloog of epiloog toe aan elke productie om de programmering tot één geheel te smeden. Blijkbaar volstaan Shakespeares eigen ideeën over hoe zijn toneelstukken moeten beginnen en eindigen tegenwoordig niet meer.

Deze uitvoering opent met pracht en praal. Een koning is dood; een stoet begeleidt een kindkoning naar zijn kroning. Alles is goud en sierlijk. De muren van de Globe lijken wel goud gekleurd door rouw. Aan de zijkanten en op het plafond prijken prachtige, rijke schilderingen. De sfeer van een Gouden Eeuw is overal voelbaar. Het podium is omgetoverd tot een kruisvorm – waardoor ook het gevoel van goddelijkheid, opoffering en plicht voortdurend aanwezig is.

Het kind neemt plaats op de troon. De muzikanten kondigen hun nieuwe vorst aan. Dan volgt er een overgang van kind naar man, in een moment dat zo door Bob Fosse geregisseerd had kunnen zijn, en zit de volwassen monarch op de troon. Letterlijk de hele ruimte vult zich met goud. Duizenden minuscule glinsterende gouden vierkantjes dalen neer uit de hemel en omhullen iedereen als een flonkerende tornado. Het wezen van deze monarch – zijn obsessie met pracht en praal, zijn excessen, zijn 'champagnesmaak', zijn hang naar ceremonieel vertoon, zijn geloof in zijn eigen goddelijkheid en een leven lang zijn zin krijgen – dit alles wordt kristalhelder in dit overdonderende beeld van wilde, gouden grandeur.

Dit is de herneming van Shakespeares Richard II door Simon Godwin, momenteel te zien in het Globe Theatre. Paul Wills heeft de uitstraling van de vertrouwde Globe-setting getransformeerd: ik betwijfel of het speelvlak er ooit zo fraai heeft uitgezien. Zijn decor is zowel overweldigend mooi als bewonderenswaardig sober. In de tweede helft, wanneer Richard de levende belichaming is van die bekende uitspraak van Shakespeare – 'Het is niet al goud wat er blinkt' – onthult de belichting de barsten in zijn vergulde wereld. Het effect van gepolijst metaal is nadrukkelijk en neemt in intensiteit toe naarmate het fortuin van Richard afneemt.

Richard II is een complex en fascinerend stuk, vol politiek machtsvertoon en personages die elk hun eigen invulling geven aan 'plicht'. Op het ene niveau legt het de basis voor de Rozenoorlogen en toont het de gevaren voor het rijk wanneer de troonopvolging onduidelijk is. Op een ander niveau is het een krachtige herinnering dat monarchen weliswaar machtig of zelfs goddelijk kunnen zijn, maar dat hun macht in werkelijkheid slechts zo groot is als de welwillendheid van de edelen in het land. Grillige onverschilligheid jegens degenen van wie men afhankelijk is voor steun, belastingen of legers, is geen recept voor succes.

Het is een stuk vol symmetrie. Het opent en sluit met een gedode monarch over wie gerouwd wordt. Richard heeft een trio 'rupsen'/adviseurs; Bolingbroke heeft eveneens drie sleuteladviseurs. Een bloedserieuze oproep tot een duel zet het politieke rad in beweging; een meer lachwekkende variant vindt plaats aan het begin van de tweede helft. John of Gaunt spreekt lyrisch over het koninkrijk, "this sceptred isle", en later zit Richard op de grond om "sad stories of the death of kings" te vertellen. Godwin doorziet al deze verbanden en brengt de machinaties en intriges helder in beeld.

Maar een juweel helder zien is iets anders dan de diepte, de imperfecties en de vele facetten ervan waarderen wanneer het in het licht wordt gehouden. Godwin vertelt het verhaal van Richard II, maar werpt weinig licht op de hoofdpersonen en hun nuances. Dit is echter een terugkerend fenomeen bij de Globe, waar de focus bijna altijd ligt op humor en interactie met het publiek, wat er ook gebeurt.

http://www.shakespearesglobe.com/theatre/whats-on

Charles Edwards zet zijn bewezen komische talent in voor de rol, met als resultaat een Richard die gevat, scherp, verwijfd en hautain is, maar ook vol hoogmoed. Dit zorgt voor veel vermakelijke momenten en Edwards behandelt de tekst bijna alsof het een stuk van Coward of Wilde is. De serieuzere kanten van zijn personage brengt hij luchtig, waardoor zijn ondergang nooit echt schrijnend wordt. Hoewel je om en met Edwards' Richard kunt lachen, raakt zijn lot je niet echt.

Hij beheerst de tekst goed genoeg, maar er is weinig aandacht voor de pracht van de verzen of om ze echt tot leven te wekken. Dit is het onvermijdelijke gevolg van de jacht op de lach. Zijn relatie met Aumerle of zijn adviseurs wordt nooit echt duidelijk, evenmin als de complexiteit van zijn gevoelens over zijn ooms, zijn band met het volk of zijn gevoel van verlies wanneer Bolingbroke de kroon grijpt. De gelaagde kern van het personage wordt niet verkend; de schoonheid van de tekst komt niet volledig tot zijn recht; en de ontdekkingstocht naar Shakespeares meest verblindde monarch blijft grotendeels uit. Dit is grotendeels een resultaat van de speelstijl in de Globe en de keuzes van Godwin, maar Edwards is, hoe getalenteerd ook, niet de meest voor de hand liggende keuze voor deze specifieke Richard.

William Gaunt is daarentegen een ideale John of Gaunt, niet in de laatste plaats vanwege zijn achternaam. Als enige van de cast gaat Gaunt de vocale uitdaging van de verzen echt aan. Het is een genot om zijn vertolking te horen van de beroemde monoloog waarin de oom van de koning lyrisch spreekt over diens land. Helaas werd zijn optreden op de premièreavond verstoord door een incident in de zaal: een toeschouwer onwel werd en medische hulp nodig had. De commotie ontstond midden in de scène waarin John of Gaunt zijn neef de koning confronteert met diens tekortkomingen. Als een ware professional speelde Gaunt onverstoorbaar door, maar buiten zijn schuld om werd de aandacht afgeleid. Het was verleidelijk om te roepen: "begin de scène opnieuw!" toen de rust was teruggekeerd, want zijn spel verdiende onverdeelde aandacht.

Van de rest van de cast maakte David Sturzaker de meeste indruk. Zijn Bolingbroke was doordrenkt van mannelijk gezag, adellijke trots en een felle politieke ambitie. Sturzaker vormt een sterk, stabiel tegenwicht voor de wispelturige en grillige Richard van Edwards. Hij schuwt het niet om onderweg onzekerheid en angst te tonen en zet zo een complexe Bolingbroke neer die de humor en de ontwikkeling van zijn koninklijke vaardigheden geloofwaardig maakt. Hoewel hij af en toe schreeuwde, was dit geen blijvend probleem; zijn voordracht was overwegend bedachtzaam en zorgvuldig.

William Chubb was wisselvallig als de Hertog van York. Sommige delen waren zeer geslaagd, maar op andere momenten leek hij de draad kwijt. Dit kan een gevolg zijn van de komische toon van de productie, maar het lag deels ook aan Chubbs verbinding met de tekst en het personage. Graham Butler, die zijn zoon Aumerle speelde, leek enorm te genieten als de verwijfde, slijmerige vertrouweling van de koning. Met zijn overdreven maniertjes, een kostuum dat meer weg had van een jurk dan van een tuniek, en een loopje dat niet misstaan had in La Cage Aux Folles, was Butlers Aumerle een onvervalste fop, een verwend nest dat weinig begreep van politiek of de juiste manier om in de gunst te komen. In beide gevallen werden de komische extremen goed neergezet, maar de duistere, complexere kanten bleven onderbelicht.

Dit is een luchtige en oppervlakkige versie van Shakespeares stuk. De productie lijkt zich te spiegelen aan de regel van Bolingbroke uit de vijfde akte: "Our scene is altered from a serious thing". (Sturzaker bracht deze regel met een veelzeggende precisie). Er zit veel meer in dit stuk en deze personages dan hier wordt getoond, maar desondanks wordt het verhaal op een zeer vermakelijke wijze verteld.

U zult waarschijnlijk alleen een zeker onbehagen voelen als u de tekst al goed kent.

Richard II is tot en met 18 oktober 2016 te zien in Shakespeare's Globe.