RECENSIE: Stony Broke In No Man's Land, Finborough Theatre ✭✭✭✭✭

Stony Broke In No Man's Land

Finborough Theatre

25 mei 2015

5 Sterren

Het Finborough Theatre beleeft momenteel een gouden tijd. De huidige reeks voorstellingen rond de honderdjarige herdenking van de Eerste Wereldoorlog is uitgegroeid tot een baken van serieuze reflectie. De deernis van de oorlog en de complexe gevolgen van de herdenking ervan worden hier op een wijze belicht die in West End zijn weerga niet kent. De afgelopen weken liepen er twee stukken gelijktijdig die een prachtig contrast met elkaar vormden. Trouwe lezers van British Theatre zijn ongetwijfeld al bekend met de opmerkelijke productie van Alan Seymours The One Day of the Year, onlangs nog gereviewd door Stephen Collins. Nu is er, als perfecte aanvulling, de wereldpremière van John Burrows' nieuwe meditatie over vergelijkbare thema's, geregisseerd door de auteur zelf en gespeeld door David Brett en Gareth Williams. Waar Seymour een luide, boze en uitdagende symfonie brengt, biedt Burrows kamermuziek: een bewonderenswaardige, zachtere maar even eigenzinnige variatie op een bekend thema.

Twee oudere mannen komen het toneel op in schamele pakken en overjassen met een rij medailles op de borst. De een draagt een viool, de ander een banjo. Als een stel vergane straatmuzikanten zetten ze een naoorlogs protestlied vol spijt in:

‘In Piccadilly lopen vrienden me voorbij

Ik ben volledig gestrand in de Strand

Maar ik geef toe, ik was min of meer tevreden

Toen ik blut was in No Man's Land’

Dit lied omlijst het stuk en zet direct de toon voor een van de centrale thema's: het onvermogen van de Britse regering om de beloften aan de terugkerende soldaten na te komen. Van de ‘oorlog die een einde aan alle oorlogen zou maken’ of ‘huizen voor helden’ komt niets terecht. In plaats daarvan wordt herdenken een symbolische pleister op het nationale verdriet, in de vorm van de Cenotaaf en het graf van de Onbekende Soldaat. De grote kracht van dit stuk is dat deze abstracte thema's tastbaar worden gemaakt door de persoonlijke verhalen van gewone mannen en vrouwen. Brett en Williams brengen meer dan twintig personages tot leven in een gedeelde tour de force – al is dat eigenlijk een te pretentieuze term voor hun integere, subtiele spel. We reizen van Londen naar de Somme, naar Rusland en weer terug naar Londen, terwijl de grimmige gevolgen van de slachting in de Grote Oorlog zich ontvouwen, ondersteund door populaire liedjes uit die tijd die de emotie feilloos vangen.

De kern van het verhaal is de driehoeksverhouding tussen soldaat Percy Cotton, zijn vriendin Nellie Mottram en Sir Gregory Sleight, een hoge ambtenaar met directe toegang tot premier David Lloyd George. Terwijl Nellie, net als veel achtergebleven geliefden, merkt dat de oorlogstijd haar kansen biedt op zowel professioneel als romantisch vlak, ervaart Percy aan het Westelijk Front enkel dood en verderf. Nellie vindt het dagboek van een gesneuvelde officier, dat Percy aan de ouders wil teruggeven. In plaats daarvan gebruikt zij het als opstapje voor haar nieuwe carrière als medium, waarbij ze troost biedt aan nabestaanden door contact te leggen met de doden. Dit geeft haar toegang tot de high society, waardoor ze de protegé van Sleight wordt en uiteindelijk zelfs Lloyd George bereikt. De premier zoekt wanhopig naar de juiste vorm van herdenkingscompensatie voor het besluit om de Britse gevallenen niet te repatriëren. Uit de tragikomische aspecten van het spiritisme ontstaat een cruciaal symbool voor nationale verzoening, dat Groot-Brittannië wellicht heeft weggehouden van een revolutie zoals in Rusland. Maar voor oud-soldaten als Percy zijn er geen eenvoudige oplossingen: hun toekomst blijft even somber als een schilderij van Otto Dix. Het is fascinerend om de politieke achtergrond van de herdenkingscultuur te horen, met al zijn dubbele agenda's. We zagen onlangs bij de Tower of London nog hoe krachtig zulke symbolen kunnen zijn. Maar wat hier vooral indruk maakt, is hoe nobele aspiraties hand in hand gaan met politiek gekonkel, en hoe het ogenschijnlijke bedrog van het spiritisme toch voorzag in een reële behoefte aan troost in een maatschappij waar de 'stiff upper lip' de norm was. Die ambiguïteit en gelaagdheid in motieven voelt zeer waarheidsgetrouw aan.

De rollen zijn gelijk verdeeld tussen de twee acteurs. Als je hen voor het eerst samen ziet, doen ze denken aan Vladimir en Estragon, en er zitten zeker echo's van Beckett en Charlie Chaplin in hun spel. Toch is er gaandeweg meer warmte en humor dan duisternis. Williams schittert als de geslepen, charmante personages die garen spinnen bij de oorlog: Nellie, die altijd een gevat antwoord paraat heeft, en Lloyd George, de retorische tovenaar die feilloos de publieke opinie bespeelt. Williams bezit de gave om personages geloofwaardig neer te zetten die fysiek in niets op hem lijken. Bretts rollen zijn ingetogener; hij trekt je mee in de waardige belevingswereld van de getraumatiseerden. Er is de onschuldige Percy, van wie je al snel vermoedt dat hij het niet zal redden (al blijft de manier waarop een schok). Er is de rouwende moeder uit de hogere kringen, wanhopig zoekend naar haar zoon via het spiritisme, en de cynische Sir Gregory, die in elke ramp een politieke kans ziet. Het zijn stuk voor stuk prachtig uitgewerkte cameo's. Ondanks de overvloed aan verhalen over de Grote Oorlog, wist dit stuk me op een integere, indringende manier te raken. Het zou prachtig zijn als Brett en Williams met Stony Broke op tournee gaan, zodat dit verhaal in deze jaren van herdenking een nog groter publiek kan bereiken.