Koreografinin ve hareket yönetiminin değerini görme zamanı geldi

Mark Ludmon, Britanya tiyatrosunda hareket yönetmenlerinin çalışmalarının daha fazla tanınması için yürütülen çabaları inceliyor.

Noel Coward Tiyatrosu'ndaki The Inheritance oyuncu kadrosu. Fotoğraf: Marc Brenner

Bu yılki Olivier Ödülleri'nde, adaylıkların 12'si hareket yönetmenlerinin çalışmalarını içeren yapımlara gitti; ancak bu kilit yaratıcıların isimleri törende duyulmadı. En iyi yeni oyun ödülünü alan The Inheritance, yönetmen Stephen Daldry ve ışık tasarımcısı Jon Clark'a ödül kazandırırken; dekor tasarımında Bob Crowley, seste ise Paul Arditti ve Christopher Reid aday gösterildi. Eleştirmenlerin oyunun "hız treni gibi enerjisini" övmesine rağmen, önde gelen hareket yönetmeni Polly Bennett'ın katkısını özel olarak takdir eden bir ödül yoktu. Bennett ayrıca aday gösterilen diğer iki oyun olan The Lehman Trilogy ve Sweat'te de görev almıştı. Meslektaşlarının başarılarını kutlarken, aynı zamanda "en iyi hareket" dalında özel ödüller verilmesi çağrısında bulunan birkaç uygulayıcıdan biri de kendisi.

24 kategori ve üç buçuk saatlik bir törenle Olivier düzenleyicisi SOLT, listeyi daha fazla genişletme konusunda isteksiz. Bir sözcüye göre, mevcut en iyi tiyatro koreografı kategorisi "müzikallerdeki koreografinin yanı sıra oyunlar için hareket yönetimini de kapsıyor ve bu tür çalışmaların örnekleri genellikle her yıl uygun bulunuyor". Hareket çalışmaları jüri panellerinden uzun listelere giriyor ancak SOLT üyelerinin nihai oylaması müzikli tiyatro tarafına kayıyor. Oyuncu hareketlerini içeren pek çok oyun seçeneği olmasına rağmen, bu yılın adayları The King and I, Six, Company ve kazanan olan Come From Away'in koreografileriydi. Bennett'ın da belirttiği gibi, "Dünyaya tiyatro yapmanın neleri içerdiğini anlatan kişiler hareket yönetimini ayrı bir dal olarak görene kadar, seçmenler de ikisini birbirinden ayırt edemeyecek".

İkisini de koreografi çatısı altında toplamanın hareket yönetimi kısmına zarar verdiğini belirten hareket yönetmeni Shelley Maxwell, geçen yılki Nine Night ve National Theatre'daki Antony ve Cleopatra'nın yanı sıra turneden sonra Eylül ayına kadar Londra'daki Trafalgar Studios'ta sahnelenen Equus gibi ödüllü oyunlarda çalıştı. Maxwell, "Bu durum bir miktar kapsayıcılık sağlasa da, ödül kategorisi açısından koreografiyi hareket yönetimiyle kıyaslamanın oldukça zor olduğunu düşünüyorum" diyor. "Bunlar gerçekten iki farklı beceri seti ve bu nedenle her ikisinin de buna göre değerlendirilmesi, yargılanması ve ödüllendirilmesi gerektiğine inanıyorum. Şu anda sektörde bunun için baskı yapan pek çok kişi var ama bildiğimiz gibi, işler bir gecede olmuyor."

Britanya'da hareket dalında özel bir kategori bulunmasa da, The Irish Times 2018 İrlanda Tiyatro Ödülleri'ne en iyi hareket kategorisini ekledi. Jürilerden biri olan Ella Daly'ye göre bu, "hareket yönetmenlerinin, sahne yönetmenlerinin ve koreografların tiyatro dünyasına yaptığı önemli katkıyı ilk kez düşünmemize ve kabul etmemize olanak sağladı". Kategori hala müzikli tiyatroyu kapsıyor ancak odağı disiplinin bütününe çekerek, bu yılın kazananı olan ve Dublin'deki konut krizini konu alan The Lost O’Casey dramasındaki çalışmasıyla hareket yönetmeni Sue Mythen örneğinde olduğu gibi, oyunlardaki oyuncu hareketlerine adaylık ve ödüller verilmesini sağladı.

Royal Shakespeare Company - Romeo ve Juliet. Fotoğraf: Topher McGrillis

Ödül törenlerinde dışarıda bırakılmak, tiyatro yapanlar dışındaki kitlelerde hareket yönetmenlerinin çalışmalarına yönelik genel farkındalık eksikliğinin bir parçası. Royal Shakespeare Company'nin bu yılın Ocak ayına kadar turne yapan Romeo ve Juliet oyunu, performansların enerjisi ve dinamik fizikselliğiyle öne çıktı; ancak ana akım gazete eleştirmenlerinden hiçbiri ve sadece bir avuç bölgesel web sitesi, RSC ortağı sanatçı ve hareket yönetmeni Ayşe Taşkıran'ın katkısını belirtti. 15 yıllık kariyeriyle Taşkıran, Avrupa'daki hareket yönetmenlerine yönelik en uzun süreli kurs olan Londra'daki Royal Central School of Speech and Drama'daki 'Hareket: Yönetmenlik ve Eğitmenlik' bölümünün de eş başkanı. "Beni asla tatmin etmeyecekleri" için eleştirileri okumaktan kaçınsa da, hareketin performans için ne kadar temel olduğunu yansıtmak adına daha fazla şey yapılabileceğine inanıyor. "Gazetecileri suçlamak istemiyorum çünkü Matt Trueman'ın 'Eleştirilerde isimlerden oluşan bir yapılacaklar listesi görmek istemiyorum' görüşüne bir nevi katılıyorum. Benim itirazım, bir gazetecinin süreci anlatırken 'Kompozisyon şuydu, ışık buydu' deyip beni atlaması; o zaman biraz hassaslaşıyorum çünkü kesinlikle yaratıcı ekibin bir parçası olduğumu hissediyorum. Müziğe değiniyorsanız, o müzikle ilgili hissiyatınızda muhtemelen herkes kadar benim de katkım vardır. Aynı şekilde ışık konusunda da, görsel bir dünyadayız; eğer ışık hakkında konuşacak diliniz varsa, hareket hakkında konuşacak diliniz de var demektir. Dileğim, programda bir hareket yönetmeni varsa, yaratıcı ekibin diğer üyeleriyle eşit düzeyde bir sorgulamayla onlara da bakılmasıdır."

Taşkıran, sorunun endüstrinin kendisinde olmadığını hemen belirtiyor. "Provalarda, prova kültüründe ve organizasyonların içinde büyük bir görünürlük var. Entegre olmuş durumda, sorgulanmıyor. Gerçekten harika yönetmenler hareket konusunda çok iyidir ve bu konuda hırsları vardır. Oraya onların bu hedeflerine ulaşmak için gidersiniz ve benim işim buna ayak uydurup onları hayal bile edemedikleri bir yere götürmektir." "Hareket yönetmeni" unvanının izini Geraldine Stephenson'ın 1951'deki Britanya Festivali kapsamındaki York Mystery Plays'teki görevine kadar sürse de, oyuncu hareketinin kendisinin oyunculuk kadar eski olduğunu ve her yapımın fiziksel yaşamını kapsadığını vurguluyor. "Hareket yönetiminin düzgün bir tarihini yapacak olursak, biraz dikkatli olmanız gerekir; 'Eğer programda isimleri yoksa, hareket de yoktu' diyerek bir hata yapmamalısınız."

Taşkıran, 1975 tarihli etkili "The Actor and His Body" kitabının yazarı ve bu alanın öncülerinden Litz Pisk'i savunuyor. Pisk, 1920'lerde Viyana'da bir "hareket sanatları" okulunun ortağıyken, 1936'da Londra'daki RADA'da o zamanki adıyla "mim" (başka bir deyişle hareket) öğretmeni olmuştu. Daha sonra Old Vic Theatre School ve ardından Central'da hareket dersleri vermeye devam ederken, yönetmen Michael Elliott ve onun Old Vic topluluğuyla kurumun hareket yönetmeni olarak çalıştı. 1950'lerden itibaren hareket yönetiminin serpilmesi; geniş kadroları ve görsel kompozisyona odaklanmalarıyla Old Vic, National Theatre ve RSC gibi büyük kurumların gelişmesine çok şey borçluydu. Bu temelin üzerine daha sonra Sue Lefton, Jane Gibson ve Struan Leslie gibi hareket yönetmenleri yeni tuğlalar ekledi. Central, Guildhall ve Manchester Metropolitan Üniversitesi gibi okulların yeni nesil hareket yönetmenleri yetiştirmesiyle disiplinin artık "çiçek açtığını" söylüyor Taşkıran. Bunu yansıtabilmek için uygulamacıların kendilerinin harekete geçmesi gerektiğini de ekliyor: "Bu konuda ilerleme kaydediyoruz ama aynı zamanda öne çıkmamız da gerekiyor."

English Touring Theatre - Equus. Fotoğraf: The Other Richard.
Maxwell’in çalışması, Ned Bennett tarafından yönetilen ve Şubat ayında Londra'daki Theatre Royal Stratford East'te prömiyer yaptıktan sonra turneye çıkan Theatre Royal Stratford East ve English Touring Theatre yapımı Equus eleştirilerinde övgüyle karşılandı. Oyuncuların atları kaslı bir vücut diliyle canlandırması ve Ethan Kai’nin Alan Strang rolündeki yüksek fiziksel performansı, The Times'tan BritishTheatre.com'a kadar eleştirmenlerin hem hareketi hem de hareket yönetmenini övmesini sağladı. Maxwell'in medya röportajlarına yönlendirilmesinin yanı sıra, oyun programındaki tek makalenin onun kariyeri hakkında iki sayfalık bir soru-cevap olması kesinlikle olumlu bir etki yarattı. Maxwell, "Tiyatroların, hareket yönetmeni sadece danışman olarak getirilmiş olsa bile, yaratıcı listelerinde onlara yer vermesi çok yararlı" diyor. "Bu sayede hem halk hem de gazeteciler yapımda bir hareket yönetmeninin olduğunun farkına varıyor. Bu da daha fazla görünürlük sağlamanın yanı sıra, diğer yaratıcı meslektaşlarıyla birlikte eleştirilerde isimlerinin geçmesi potansiyelini doğuruyor. Tiyatroyu özünde parıltı ve zafer için yapmasak da, yaratım sürecine giren tüm faktörlerin kabul edilmesi ve tanınması güzel bir duygu."

Dans ve müzikli tiyatroda oyuncu olarak başladıktan sonra Maxwell, son üç yıldır hareket yönetimine odaklanıyor ve National Theatre'ın Ağustos'tan itibaren sahnelenecek olan Hansard ile Eylül'den itibaren sahnelenecek olan “Master Harold”…and the Boys yapımları üzerinde çalışıyor. Maxwell, "Basında hareket yönetmenlerinin çalışmalarının dahil edilmesi ve anılmasında yıllar içinde dikkate değer bir değişim gözlemledim" diyor. "Bu henüz tam bir genel uygulama haline gelmemiş olsa da, birçok hareket yönetmeninin yapımlarda üstlendiği işin kapsamı düşünüldüğünde doğru yönde atılmış bir adım." Oyuncu hareketinin, ödüllü Bohemian Rhapsody filmiyle spot ışıkları altına girdiğini de ekliyor. "Burada oyuncu Rami Malek ve hareket yönetmeni Polly Bennett, Freddie Mercury'nin fizikselliğini canlandırma konusundaki olağanüstü çalışmalarıyla takdir topladılar. Oyuncuların performanslarını överken onların ustalıklı fizikselliklerini de takdir etmenin, bir performansın ortaya çıkmasını sağlayan tüm yönleri vurgulamak açısından faydalı olduğunu düşünüyorum."

Taşkıran ayrıca, program notları yazmanın gazeteciler üzerinde olumlu bir etkisi olduğuna inanıyor; zira 2013 yılında Maria Aberg ile birlikte çalıştığı RSC'nin As You Like It oyununda, kendi ifadelerinin eleştirilerdeki dile yön verdiğini görmüş. "Süreci onlara ifşa ediyorum, onlara bir biçim ve dil veriyorum; ve çoğu zaman o dil eleştirilerde bana geri dönüyor." Video, podcast ve blog gibi diğer platformların da, RSC'nin kısa çevrimiçi filmleri örneğinde olduğu gibi, hareket yönetmenlerine çalışmalarını daha geniş bir kitleye anlatma şansı sunduğunu belirtiyor Taşkıran. "Tüm mezunlarımı prova fotoğraflarına, bloglara katılmaya, program notları yazmaya, o dış dünyayla olan etkileşimi kurmaya teşvik ediyorum. Ancak bu, hareket yönetmenleri için bazen çok zor olabiliyor; çünkü genellikle mütevazı ücretler alıyorlar ve bir işten diğerine koşturuyorlar."

Royal Shakespeare Company - The Provoked Wife. Fotoğraf: Pete Le May

Hareket yönetimi üzerine yakında çıkacak yeni bir kitap yazan Taşkıran, yönetmen Phillip Breen ile birlikte Eylül ayına kadar Stratford-upon-Avon'daki RSC’nin Swan Theatre sahnesinde sahnelenen The Provoked Wife üzerinde çalıştı. Bu oyun, eleştirmen Libby Purves tarafından "müthiş hareket yönetimi" nedeniyle övüldü. Taşkıran 2017'den beri RSC'de ortak sanatçı (associate artist) olarak görev yapıyor ancak bu unvanın RSC tarihinde verildiği üçüncü hareket yönetmeni olduğunu, diğerlerinin çoğunlukla oyuncu, yönetmen ve yazar olduğunu belirtiyor. "Ortak sanatçılarına verdikleri önem, kesinlikle iz bırakan, yazılı izler bırakan yönler oldu" diyor. Hareket yönetmenleri çalışmalarının daha iyi görülmesini ve tanınmasını beklerken, iz bırakılmadığı takdirde hareketin özellikle geçici (efemeral) olarak görülebileceğini ekliyor. "Hareket vücuttan vücuda geçer ve genellikle bir prova sürecinde bile aradaki boşlukları doldurur; bu yüzden hareket yönetimi mecrasının, prova süreci dışındakilerin zihninde bir iz bırakabilmek için daha çok çalışması gerekiyor."